Má fólk misþyrma máli sínu?

[birt 2019-11-21] [síðast ritskoðað og breytt 2020-07-07 (”er” í stað fyrir ”ver”, ”xenn” í stað fyrir ”þenn”, þar sem ”x” er eins og ”g” í ”og” en harðara blásið, – einkynsmáli haldið)]

[Athugasemd 2020-07-09: Þessi grein er skrifuð á ”einkynsmálinu”. Síðan þetta fyrst var birt hefur kynhlutlausa málið tekið verulegum stökkbreytíngum í því ”þríkynsmáli” er kynhlutleysir eða ”afmarkar” karl- og kvenkynsorð sem snerta persóni eða gerendi, en viðheldur öllum þremur kynjum í höfðun til hlutveruleika. Þetta sýnist mér nú vera sú einfaldasta leiðin til málfræðilega kynhlutleystrar íslensku, og líklegast sú mest raunsæa. – Þetta mál má nálgast með þessum hlekkjum: ”Einföld uppskrift fyrir kynhlutlausa íslensku” og ”Kynhlutlaus íslenska Þriggja kynja og mannverumynda”.]

Prófessor Eiríkur Rögnvaldsson er vafalaust það fræðimenni sem öðrum fremur hefur gert mikið og gott í jafnréttismálum íslendínga útfrá málvísindalegu sjónarhóli og kunnátti sínu á því sviði. Xenn hefur við eitt tilfelli haldið stutt og fróðlegt erindi á ráðstefni einhverju um kyn og mál. Erindið bar nafnið ”Má gera kynusla í íslenskunni?”, og er það að mæla með að fólk allt sem hug hefur á málvísindum og jafnréttismálum, kynni sér það.

Eiríkur svarar spurníngi sínu á það vegið að túngumálið sé ekki undanþegið jafnréttis- og mannréttindasjónamiðum, og að það sé fullt leyfilegt að það breytist, eða að því sé breytt til að mæta breyttum viðhorfum, t.d. til að koma í veg fyrir að það mismuni fólki eða úthýsi. Slík breytíngi kveður xenn t.o.m. nauðsynleg vegna málanotendanna.BILD VANBYSSA

Þetta allt er að mínu viti alveg hárrétt hugsað og vel mælt af Eiríki. Spurníngi nokkurt er svo hversu lángt fólk meígi, eða kanski öllu heldur, hversu lángt sé hægt að fara með fólk í þeim málunum. Skoðun Eiríks er að öll slík lagfæríngi á túngumálinu verði að haldast innan þeirra vébanda sem halda sjálfu málakerfinu óbreyttu.

Íslenskt mál, bendir Eiríkur á, hefur fjögur föll, tvö talni og þrjú kyn;  þessu er ekki hægt að breyta, seígjir xenn, og það væri meira en lítið vafasamt að ætla sér slíkt, enda væri það mikið inngrip í málakerfið. Xenn biður svo fólk að veita því athygli að ekkert slíkt hafi verið lagt til. Og vísst er það svo. Þau nauðsynlegu breytíngi sem Eiríkur svo skörunglega hefur stuðlað að, eru vissulega öll innan þeirra vébanda að málinu ekki er misþyrmt, – þótt auvitað sumu fólki meígi sýnast það svo.

Sem dæmi um verulegt misþyrmíngi á túngumálinu í því skyni að mótverka kynjamismunun, væri skv. Eiríki að seígja Bæði kennararnir eru hress eða eitthvað í það áttið. Þá væri nær, finnst xennu, að halda þessu óbreyttu (þ.e., Báðir kennararnir eru hressir) – að seígja að í þessu tilviki sé um málfræðilegt flokkun að ræða er ekki þurfi að tengja við líffræðilegt kyn. Ekkert annað leið sér xenn fært hér.

Ég sjálfi ver alveg sammála um að þetta setníngi: Bæði kennararnir eru hress, er ekki tiltalandi, til að nú fara milt fram í dómi. En mér er þá spurn hvort það væri um minna misþyrmíngi að ræða, ef man í staði þessa segði: ”Bæði kennörin eru hress”;  eða með mannverumynd (sjá hlekk), ”Bæði kennörin eru hressi”. Í stuttu máli finnst mér sjálfu (sjálfi) einmitt það, og þetta þá vegna þess að hér eru öll liði setníngisins samhæfð og felld undir hvorugkynið (nýa einkynið). Málakerfinu verður þá alls ekki misþyrmt, en því verður gjörbreytt. Og má einmitt það vel þykja, málfræðíngum sem öðrum, ennþá meira og verra misþyrmíngi málsins.

Ég spurði í fyrirsögn þessa pistils, hvort fólk mætti misþyrma máli sínu. Og ég svara þá á nokkuð svipað veg og Eríkur hefur gert, nefnilega að auðvitað má fólk gera það, ef fólki finnst málið misþyrma sig; ef því finns það mál sem það á, níða það eða firra, mismuna og úthýsa því, vera beint á móti því sjálfu. Ef allt þetta er virkilega svo að dómi málanotendanna, þá er einfaldlega ekkert annað að gera en freista þess að fá fram öll þau breytíngi sem þörf kunna að vera á. – Ég vill bara fara nokkuð leíngra í þessu en Eiríkur og nánast allt annað fólk, og ég lít vart á það (einkynsmálið) sem misþyrmíngi málsins, heldur öllu fremur sem kerfisbreytíngi, sem málaskipti, nánast sem siðaskipti.

Annað mál er svo hvort þetta kerfisskiptíngi alls er mögulegt. Í fullu hreinskilni sagt get ég bara efast um það, allavegana á mínu aldurskeiði, og líklega barna minna líka.

Það er raunverulega erfitt að aga sig til að tala annað mál, ekki síst þegar þetta mál er í orðaforði sínu og einstökum reglum svo náskylt því máli sem man vill breyta. Ef þetta á að vera mögulegt, þá verður þarfi þess að gera það að vera átakanlega stórt hjá talendum, og vilji fólks til þess að breyta málinu sem ristað í stein. En tækist þetta á eitthvert veg, sögulega, þá myndi túngumálið hafa tekið þeim stökkbreytíngum að það ríkti fullt sátt og samlyndi milli máls og notenda þess, og málið sjálft þó finnast enn eftir, – þótt í öðru stakki sé. Það er ennþá mannamál, það er ennþá indóevrópeískt, ennþá norrænt, ennþá íslenskt mál, ennþá okkar, bara meira heilsusamt og vinsamlegt, að sama skapi meira fallegt, virðandi.

Kanski mætti byrja slíkt ferli með að hafa uppi einkynsmálið í vissum kríngumstæðum þar sem kynhlutleysi er augljóslega að skoða sem mannréttindamál, t.d., í vissum kirkjutextum sem uppi eru höfð í guðsþjónustum kyrkjuársins. Þetta hef ég rætt lítillega í pistlinu ”Kynhlutlaus kirkjutexti: á máli allra og eíngra kynja” og ”Guðþjónusti sem ”Kær leikur” sem ekki þolir ”Ljótt”…”.

PRO LINGUA SANA!

 


Eins og ofan er nefnt: Síðan þetta var upprunalega birt hefur kynhlutlausa málið tekið nokkrum stakkaskiptum, og uppskrift að kynhlutlausri þriggja kynja túngu verið sett fram:

Kynhlutlaus íslenska þriggja kynja og mannverumynda

––––––––––––––––––––––

Nokkur eldri áróðurspistli

Pro Lingua Sana!: Til heilbrigðs túngumáls

Ef ekki má heita hvað sem er má líklega ekki tala hvernig sem er 

Íslenska túngumálið, hinseiginbaráttið, og jafnréttisbarátti allra kynja

Kynhlutlaus fornöfn og kyngreinandi í íslensku einkynsmáli


Núorðið gömul málfræðileg pælíngi

Málfræðilega kynhlutlaust íslenskt mál á grundvelli hvorugkyns


 

EINKYNSMÁL: Textayfirlit