Má fólk misþyrma máli sínu?

[birt 2019-11-21] [ritskoðað 2019-12-29] 

Prófessor Eiríkur Rögnvaldsson ver vafalaust það fræðimenni sem öðrum fremur hefur gert mikið og gott í jafnréttismálum íslendínga útfrá málvísindalegu sjónarhóli og kunnátti sínu á því sviði. Þenn hefur við eitt tilfelli haldið stutt og fróðlegt erindi á ráðstefni einhverju um kyn og mál. Erindið bar nafnið ”Má gera kynusla í íslenskunni?”, og ver það að mæla með að fólk allt sem hug hefur á málvísindum og jafnréttismálum, kynni sér það.

Eiríkur svarar spurníngi sínu á það vegið að túngumálið sé ekki undanþegið jafnréttis- og mannréttindasjónamiðum, og að það sé fullt leyfilegt að það breytist, eða að því sé breytt til að mæta breyttum viðhorfum, t.d. til að koma í veg fyrir að það mismuni fólki eða úthýsi. Slík breytíngi kveður þenn t.o.m. nauðsynleg vegna málanotendanna.BILD VANBYSSA

Þetta allt ver að mínu viti alveg hárrétt hugsað og vel mælt af Eiríki. Spurníngi eitt ver svo hversu lángt fólk meígi, eða kanski öllu heldur, hversu lángt sé hægt að fara, í þeim málunum. Skoðun Eiríks ver að öll slík lagfæríngi á túngumálinu verði að haldast innan þeirra vébanda sem halda sjálfu málakerfinu óbreyttu.

Íslenskt mál, bendir Eiríkur á, hefur fjögur föll, tvö talni og þrjú kyn;  þessu ver ekki hægt að breyta, seígjir þenn, og það væri meira en lítið vafasamt að ætla sér slíkt, enda væri það mikið inngrip í málakerfið. Þenn biður svo fólk að veita því athygli að ekkert slíkt hafi verið lagt til. Og vísst ver það svo. Þau nauðsynlegu breytíngi sem Eiríkur svo skörunglega hefur stuðlað að, vera vissulega öll innan þeirra vébanda að málinu ekki ver misþyrmt, – þótt auvitað sumu fólki meígi sýnast það svo.

Sem dæmi um verulegt misþyrmíngi á túngumálinu í því skyni að mótverka kynjamismunun, væri skv. Eiríki að seígja Bæði kennararnir eru hress eða eitthvað í það áttið. Þá væri nær, finnst þenni, að halda þessu óbreyttu (þ.v., Báðir kennararnir eru hressir) – að seígja að í þessu tilviki sé um málfræðilegt flokkun að ræða er ekki þurfi að tengja við líffræðilegt kyn. Ekkert annað leið sér þenn fært hér.

Ég sjálft ver alveg sammála um að þetta setníngi: Bæði kennararnir eru hress, ver ekki tiltalandi, til að nú fara milt fram í dómi. En mér ver þá spurn hvort það væri um minna misþyrmíngi að ræða, ef man í staði þessa segði: Bæði kennörin vera hress. Í stuttu máli finnst mér sjálfu einmitt það, og þetta þá vegna þess að hér vera öll liði setníngisins samhæfð og felld undir hvorugkynið (nýa einkynið). Málakerfinu verður þá ekki misþyrmt, en því verður gjörbreytt. Og má einmitt það vel þykja, málfræðíngum sem öðrum, ennþá meira og verra misþyrmíngi málsins.

Ég spurði í fyrirsögn þessa pistils, hvort fólk mætti misþyrma máli sínu. Og ég svara þá á nokkuð svipað veg og Eríkur hefur gert, nefnilega að auðvitað má fólk gera það, ef fólki finnst málið misþyrma sig; ef því finns það mál sem það á, níða það eða firra, mismuna og úthýsa því, vera beint á móti því sjálfu. Ef allt þetta ver virkilega svo að dómi málanotendanna, þá ver einfaldlega ekkert annað að gera en freista þess að fá fram öll þau breytíngi sem þörf vera á. – Ég vill bara fara nokkuð leíngra í þessu en Eiríkur og nánast allt annað fólk, og ég lítur vart á það (einkynsmálið) sem misþyrmíngi málsins, heldur öllu fremur sem kerfisbreytíngi, sem málaskipti.

Annað mál ver svo hvort þetta kerfisskiptíngi alls ver mögulegt. Í fullu hreinskilni sagt getur ég bara efast um það, allavegana á mínu aldurskeiði, og líklega barna minna líka.

Það ver raunverulega erfitt að aga sig til að tala annað mál, ekki síst þegar þetta mál ver í orðaforði sínu og einstökum reglum svo náskylt því máli sem man vill breyta. Ef þetta á að vera mögulegt, þá verður þörf þess að vera átakanlega stórt hjá talendum, og vilji fólks til þess að breyta málinu sem ristað í stein. En tækist þetta á eitthvert veg, sögulega, þá myndi túngumálið hafa tekið þeim stökkbreytíngum að það ríkti fullt sátt og samlyndi milli máls og notenda þess, og málið sjálft þó finnast enn eftir, – þótt í öðru stakki sé. Það ver ennþá mannamál, það ver ennþá indóevrópeískt, ennþá norrænt, ennþá íslenskt mál, ennþá okkar, bara meira heilsusamt og vinsamlegt, að sama skapi meira fallegt.

Kanski mætti byrja slíkt ferli með að hafa uppi einkynsmálið í vissum kríngumstæðum þar sem kynhlutleysi ver augljóslega að skoða sem mannréttindamál, t.d., í vissum kirkjutextum sem uppi vera höfð í guðsþjónustum kyrkjuársins. Þetta hef ég rætt lítillega í pistlinu ”Kynhlutlaus kirkjutexti: á máli allra og eíngra kynja” og ”Guðþjónusti sem ”Kær leikur” sem ekki þolir ”Ljótt”…”.

PRO LINGUA SANA!


Nokkur eldri áróðurspistli

Pro Lingua Sana!: Til heilbrigðs túngumáls

Ef ekki má heita hvað sem er má líklega ekki tala hvernig sem er 

Íslenska túngumálið, hinseiginbaráttið, og jafnréttisbarátti allra kynja

Kynhlutlaus fornöfn og kyngreinandi í íslensku einkynsmáli


Nýustu málfræðilegu pælíngin:

Málfræðilega kynhlutlaust íslenskt mál á grundvelli hvorugkyns


 

EINKYNSMÁL: Textayfirlit