Kynhlutlaus persónufornöfn og kyngreinandi í íslensku einkynsmáli: HÁN & ÞENN?

[Formáli 2020-07-09: Þessi litla grein snertir örlítið þróunarsögu kynhlutlausa málsins í mínum höndum. Hún tilkom 2019-07-12 og er skrifuð á því kynhlutlausa máli (byggðu á hvorugkyninu) sem ég kallaði ”einkynsmál”. Síðan þess hafa mörg og mikil vötn flotið undir brúna og kynhlutlausa málið hefur tekið verulegum stökkbreytíngum í því ”þríkynsmáli” er kynhlutleysir eða ”afmarkar” karl- og kvenkynsorð sem snerta persóni eða gerendi, en viðheldur öllum þremur kynjum í höfðun til hlutveruleika. Þetta sýnist mér nú vera sú einfaldasta leiðin til málfgræðilega kynhlutleystrar íslensku, og líklegast sú mest raunsæa. – Þetta mál má nálgast með þessum hlekkjum: ”Einföld uppskrift fyrir kynhlutlausa íslensku” og ”Kynhlutlaus íslenska Þriggja kynja og mannverumynda”.]

Hvað á það að heita? Hvaða hlutverki gegna?

Ég hefir um nokkurt skeið unnið að því að framvaska málfræðilega kynhlutlaust íslenskt mál með því að nema á brott karl- og kvenkynin úr túnginu, og m.a. steypa öllum nafnorðum af þeim kynjunum (nema sérnöfnum) til hvorugkyns. Ég hefir áður reynt að gera þetta á grundvelli kvenkynsins, það sem ég nú kalla ”kvenkynsmál”.

Það var á margt hátt nokkuð skemmtilegt að sjá hvernig orðin af hinum kynjunum tveim gátu litið út og smakkast einu, þegar þau geíngu fram s.a.s. í kvenbúníngi sínu: Orðið maður varð t.d. þar í ”manna” (manna – mönnu | mönnur – mönnum – manna); orðið karl, ”karla” ( karla – körlu | körlur –  körlum – karla; orðið strákur, ”stráka” (stráka – stráku | strákur – strákum – stráka; orðið kjóll, ”kjóla” (kjóla – kjólu | kjólur – kjólum – kjóla; orðið hús, ”húsa” (húsa – hús  | húsur – húsum – húsa; og orðið barn ”barna” (barna – börnu | börnur – börnum – barna).

Eins og sjá má vera öll þessi samnöfn beygð skv. einu af veiku beygíngum kvenkynsins í númálinu, og túngumál þetta hvað varðar nafnorðin sýnir sig afar einfalt.  Það ver þó nokkuð meira kompliserað gagnvart ýmsum öðrum orðflokkum, og mér reyndist ekki kleyft að gera málið algerlega einkynjað á grundvelli kvenkynsins. Ég snéri mér þá meir konsekvent en ég áður hafði gert að steypíngi orða til hvorugkynsins, og þó það prósjektið einganveígin sé að skoða sem til lykta leitt, sýnist mér það þó lukkusamara en hitt. Þetta sem neðan fylgir um fornöfnin í því einkynsmáli á grundvelli hvorugkyns sem stafar af þessu verki mínu, ver í aðalatriðum cítat eitt úr (nú að nokkru úreltu) ”örstuttu mínímálfræði íslensks einkynsmáls”:

Persónufornöfnin vera í fyrsta og öðru persóni alveg þau hin sömu og í núíslensku túngumáli. En í þriðja persóni vera þau annarsvegar kyngreinandi, og hinsvegar samkyns í meinínginu kynhlutlaus. Kyngreinandi myndi fornafnanna brúkast einúngis þegar raunkynið skiptir einhverju máli í samheínginu, en þess ver að gæta, að þessi (kyngreinandi) persónufornefni þó ekki kynstýra öðrum orðum, og vera þannig rétt áhrifalaus, málfræðilega impótent.

Til kyngreiníngis má einfaldlega hafa uppi “hann” og “hún” í innri fallbeyíngum sínum. Þó færi betur á, þykir mér, að nota eftirfarandi myndi sem meira passa inn í einkynsumhverfið: hanþa(ð) – hanþa(ð) – hanþ(v)í – hanþess / húnþa(ð) – húnþa(ð) – húnþ(v)í – húnþess. Einkynsumhverfið ver yfirgnæfandi hvorugkynslitað, og þessi kyngreinandi orð falla því beint og vandræðalaust að því. (Stafsetníngið ”hanþ” og ”húnþ” hefur ég líka lyft við tilfelli, til að undurstrika afar veikt hljóðan endasérhljóðsins)

Hvað varðar hið núorðið nánast viðurkennda (?) ”hán” í íslensku númáli (hán – hán – háni – háns), myndi ég vilja líta á það sem á sitt hátt kyngreinandi, þ.v., á stundum (ef ekki oftast) notað til að aðgreina mannveri (manneskji) sem vera kyneigin, öðruvísi kynhneigð en þau sem líta heterósexúellt á sig sem karlmenni eða kvenmenni. >>Nýlega hafa fornöfnin hán, hé og hín rutt sér til rúms hérlendis. Þau eru einkum notuð af kynsegin fólki. Orðin taka oftast með sér hvorugkyn (þótt það geti verið misjafnt hvað fólk kýs í þeim efnum).<< Hán – kynhlutlaus persónufornöfn”, Hinsegin frá Ö til A


BILD HEN 2015

Persónufornafnið ”hen” skv. Svenska Akademiens Ordlista över Svenska Språket, 2015 


Þetta brúk af kynhlutlausa persónufornafninu ver tekið upp sem merkíngi nr. 2 í orðabóki Sænsku Akademíunnar, árið  2015,  það árið sem kynhlutlausa persónufornafnið ”hen” að lokum fékk pláss í því ágæta uppslagsverki. (Sjá mynd).

Slíkt kyngreinandi merkíngi fornafnsins ver af allt öðru tagi en þegar við notum kynhlutlaust fornafn um fólk sem við ekki þekkjum til raunkyns á, eða þegar raunkyn ekki kemur málinu við og þessvegna ekki ver í fókusi. Hér ver fornafnið þá notað kynhlutlaust, ókynjað, sem samkyn í því merkíngiÞetta nefnir Sænska Akademíið sem merkíngi nr. 1 orðsins. Einnig Hinseigin frá Ö til A lyftir fram þessu merkíngi hvað varðar ”hán”: ”Hán er …. líka hægt að nota um manneskju sem við þekkjum ekki og vitum ekki af hvaða kyni er.”

Þetta kynhlutlausa fornafn meðal persónufornafna í 3. pers. mætti í íslensku máli láta fylgja dæmi svía og hafa t.d. þannig: henn – henn(a) – henni – henn(i)s. Eða kanski sem eittvert af þeim orðformum sem þegar hefur verið stúngið upp á, svo sem ”hán”, ”hé” eða ”hín” (þegar þau ekki vera notuð til kyngreiningis). Sjálft hefur hug mitt endanlega fest sig við orðmyndið ”þenn”: þenn – þenn(a) – þenni– þenns. Reyndar finnst mér eitthvert innibúandi kynhlutlaust vísandi til persónu vera í því, enda hefur ég tekið orðið frá fornafninu (og lausa samkynsgreininu) ”den” í dönsku, norsku og sænsku máli. Ég læt ”þenn” einfaldlega standa sem mannverumyndið af ”það”.

”Þenn” ver vissulega (að endíngi) val mitt eigið. En einnig, eða í stað þessara, mætti e.t.v. brúka  henþa(ð) – henþa(ð), – henþví – henþ(es)s….. Eða kanski ”þenþa”…. Sumu fólki er meinilla við að kallast ”það”, og líklega er það frjóángi ”henþa”-tillagis þessa, þ.v., orðið gæti ágætlega fúngerað sem mannverumyndið af ”það”. En líklega ver þó einfaldast, þegar allt kemur til alls, að einmitt nota ÞAÐ, sem persónufornafn og leyfa sér að venjast því.) Mannverismynd (eða mannverumynd) þessa orðs mætti svo í skrifuðu máli merkja með stóru stafi (Það) á svipað hátt og gjarnan ver gert med guðverið (Guð). – En hvaða orðform sem svo verður fyrir valinu, ber þó að nota það í öllum tilvikum þar sem raunkyn ekki ver í fókusi (eða man ekki vill koma inn á þau sálmin / ástæði vera til staðs að dylja það).

Hvað varðar kynhlutlausa ábendíngisfornafnið í íslensku máli, þá ver það hið sama og kynhlutlausa persónufornafnið. Ég hefur stundum haft uppi ”þenþa(ð)” sem mannverumynd kynhlutlausa ábendíngisfornafnsins, en hefur svo að lokum gefið það orðmyndið upp á bátið, og nota einfaldlega ”þenn” sem ábendíngis- og persónufornafn. Það einfaldar málið.

Fleirtalsmyndi persónufornafna og ábendíngarfornafna vera síðan alveg eínhlýt: “þeir” og “þær” vera einfaldlega ekki í brúki, heldur ver hvorugkynsmyndi núíslenskisins notuð, ”þau”, og þetta þá til og með þegar höfðað ver til að öðru leiti kyngreindra persóna. Fer þá e.t.v. stundum vel á að nota mannverumyndin og kapítalisera þau: Það – Það – Því – Þess | Þau – Þau – Þeim – Þeirra. En þó ver þetta rétt áhrifalaust bragð, svo að á seinni tímum ver ég farið að á stundum nota sérstakt mannverumynd í fleirtalinu (nf. og þf.), nefnilega ”þey”.

______

Ekki verður hlaupið að því að velja eða ákveða hvaða orðmynd best henti til að þjóna sem kynhlutlaust persónufornafn, og kanski vert að halda því opnu enn, þó að flest fólk virðist hallast að ”hán”. Þetta ver spurníngið um hvað fornafnið á að heita, og ver faktískt ekki svo voðalega mikilvægt, þótt sjálfu mér finnist allra best fara á ”þenn”.

Hitt spurníngið sýnist mér fólk gjarnan mætti rýna betur niður í og ræða dálítið meira: hvaða hlutverki á það persónufornafnið að gegna? Svari fólk á það hátt sem ég gerir, ver spurníngið: hvaða orð á að gegna hlutverki nr. 1, hvaða orð hlutverki nr. 2? – Svar mitt ver: ”hán” fyrir hlutverk 1; ”þenn” fyrir hlutverk 2.

Hvað finnst lesandinu?

>>pro lingua sana<<

________________________________

Málfræðilega kynhlutlaust íslenskt einkynsmál á grundvelli hvorugkyns númáls

Íslenska túngumálið, hinseiginbaráttið og jafngildisbarátti allra kynja

>>Pro Lingua Sana!<< Fyrir heilbrigt túngumál!

Má fólk misþyrma túngumáli sínu?