Formála: Kynhlutlaus íslenska? Nokkrar tilraunur í senníslensku (af ólíkum gráðugerðum ok tegundum) til aukinnar kynhlutleysu málíndu

[Aukumála: Teksta þenni var hugsuð ok í fyrstu skrifuð með það fyr augum að birta þenna í formu eínnar bóku eða kveru einhverskonarok mun það kanski sjást nokkuð í þennari vefbirtíngu. Að ék nú birti þenna hér (sem gáu að lesa á skjáu) er til að auka útbreiðslu verkíndu ok auðvelda umræðu. Það ger mér oksvo fært að birta pælíngu þenna áður en þenn er heilt ok fullt klár, ok taka til mín sjónarhornur ok tillögur annarra ok baka slíkt inn í bóku áðuren þenn (e.t.v.) verð útgefin gegnum POD (print on demand) seinna meir. Verka þenni er þannig enn í gángi.]

Lífstjörnumynda


Efnisyfirlita

I. HLUTA: KYNHLUTLAUS TÚNGA Á GRUNDVÖLLU KVENKYNJU NÚÍSLENSKU

1. Formála ok inngánga

2. Tekstaprufur á senníslensku

2.1. Hirða mannvera, úr Corpus Hermeticum……..| smella>>>
2.1. 1* – 5***** Lokanótur um gráðugerður ok hvorugkynjueinkynju: 5***** Í VINNSLU gegnum reynslu

2.2. Tekstaprufur ok sýnuhornur: Völsúnga hefnínga, kap. 1-8 Völsúngasögu……..| smella >>>

2.3. Málstaða einstaklínga, formála Stirners að ”Ég á mig sjálft!”……..| smella >>>

3. Einhverjar viðbætur (auk skráu eínnar yfir gögnur.)……..| smella >>>

II. HLUTI: ÍSLENSKT EINKYNSMÁL: KYNHLUTLAUST TÚNGI Á GRUNDVELLI HVORUGKYNS NÚMÁLSINS

+   +   +

 

I. HLUTA

 

1. kapítula: Formála ok inngánga

 

Túnga þennarar kveru: Greinugerður ok kommentörur þennarar litlu verku eru skrifþar á nokkuð stýfðri gerðu senníslensku (fjærgerðu, sjá síðar). Gerða þenni er fjær aðeins núíslensku en þenn gerða sem næst þenni er (nærgerða, sjá síðar). Þannig er hér bara eijn kynja nafnorða af flokku samnefna, ok ekki tvæjr kynjur svo sem í nærgerðu (hk + sk), ok t.d. ákveðin greina eintölu er hér oftast þenn einfaldaða afbrigðínd, þ.e. “-índ” – “-índu” | “-índur” –“-índum”, – “-índa”, sérstaklega þá í eintölu. Svo ok eru sagnorður hér beygðar bara í tíðum ok tölum, ok ekki líka í persónum, einsok í nærgerðu senníslensku ok í núíslensku, ok veik beygínga þeijra er þar fyr utan sytematíseruð (til aukinnar einfeldnu). Einnig boðhátta er hér normalt stýfð, ok í stafsetníngu eru orður stundum nokkuð öðruvísi en í núíslensku (án þess að nokkrar reglur séu um þetta framsettar hér). Kynhlutlausar persónu- ok ábendíngufornefnur eru alhæfðar, ok ekki notaðar bara þegar sérstök ástæða hef þótt til að ekki ljóstra upp um raunkynju súbjekts eða objekts. Sérstakar nýmyndunur kynhlutlausar eru hafðar uppi þegar þarfa þykj þar á vera. Notkuna slíkra nýmynduna er þó stipúleruð sem valfrjáls, einsok svo mikið annað í senníslensku.

Túnga þenni er ”stýfð” einnig á þá vegu, að tekstínd normalt ekki nyttjar þá formlegu möguleikur senníslenskíndu sem þó fyrirfinnast til að draga úr annarleiku þennar. Þetta til dæmu með að brúka fullt út ”arsis-reglíndu” (sjá síðar) om beygíngu sterkra nafnorða, eða láta nafnorður sem eru stofnlausar í núíslensku, vera það líka í nefnuföllu senníslensku. Ákveðnar greinur eru af mér sem höfundu tekstu oftast hafðar í ”índ/índu”-týpu, ok t.d. möguleikínd að brúka innvandar ákveðnar greinur kvenkynjumynstru núíslensku er ekki notuð. Einnig nota ék normalt (að einhverri leitu) samkynjaðar atvikuorður, þótt frítt sé fram til að í senníslensku nota hvaða atvikuorðu sem er í núíslensku alveg ”hráa”.  Er þetta allt gert sem eín önnur ok líklega viðameiri strategía til að í leíngdíndu mótverka ofannefnda annarleiku. Í því felst þó eíngi norma um að þenna ”stýfínga” málíndu sé best eða einusinni mest estetísk.

Prufutextur ok gerður þeijra: Í textutilsýnuhornum þeijm ýmsu sem hér á eftir fylgja munu svo ólíkar (ok aðrar) gerður senníslensku leiddar í ljósu fyr lesendur. Sumar þeijra eru stýfari enn, en hér er (fjærgerða fjær, sjá síðar). Einnig er í bóku þennari (eða reyndar hér, á dígitaliseraðri skjáíndu: í gáu eða þá í skjáu þennari, eða hvað nú má kalla svona hlutu) tilraunur nokkrar hafðar uppi með samkynju þar sem nafnorðum núíslensku er steypt inn mót beygíngumynstru hvorugkynju. Þenna samkynju má kalla ”hvorug(kynju)einkynju” til aðgreiníngu frá þennri samkynju sem annars er í brúku í senníslensku, ok þá kalla mætti ”kven(kynju)einkynju”.

Vill þá geta þess að þenn málínda sem byggist á steypingu nefnuorða að beygíngumynstrum hvorugkyníndu ekki er það sem ék hef viljað kalla “senníslensku”, enda hef ék bara nýlega tekið upp nefndar tilraunur ok finn ekki þenna eijnkynju sérstaklega einfalda. Hvorugeijnkynínd er lögð fram hér, annarsvegar,  bara til samanburðu við þá samkynju senníslensku sem að mestu er byggð á kvenkynjumyndu nokkurri núíslensku, ok hinsvegar, mest vegna forvitnu minnar ok leiksemu.

En kanski fell þenna samkynjumóta sumum betur í geðu, því óneitanlega er þenn meira kynhlutlaus en þenn fyrstnefnda, ok kanski einnig minna annarleg eða skrítin. Líklega er þetta líka þenn eijna týpa samkyníndu á grundvöllu núíslensku sem hægt er að gera algerlega eínkynja ok alhæfa til allra orðaflokka.

Málfræður kontra bein reynsla: Ék hef haft hugu á að setja fram stutta en systematíska ágripu að formlegri beygíngu- ok myndunufræðu senníslensku, mót loku þennarar verku. En í lokanótum eftir sérhverja textaprufu, eru þeijm gerðum senníslensku sem framkoma hér, lýst nokkuð hvað myndunur ok beygíngur með meiru varð, ok ágripa þenni var þá ætlað að bara vera viðauka þeijra lýsínga. Ék hef svo horfið frá þennari ætlunu minni, ok hugsa mér að e.t.v. skrifa sértaka litla bóku (eða gáu fyr skjáu) um fræður þessar seinna.

Ég hef hagað kveru minni eða verku þannig hér, að ekki byrja með að leggja fram málfræðu senníslensku, heldur hef ék beint lesendum mínum beint inn í málíndu. Þannig, vill ék kynna þeijm senníslensku beinum kynnum, ekki fræðulegum, enda sjálfug eíngi fræðumanna í málavísindum, ok feíngi því erfitt uppdráttar við slíka iðju.

Hvaðan kem þenna prósjekta? Hvað snert bakgrunnu bókíndu, eða það sem leitt hef af sér tilurðu þennar, er það að seígja, að bakgrunna þenni er persónuleg reynsla mín af því sem kallað hef verið “kynhroka” túngíndu. Ég hafþa sett hugu mína á að þýða yfir á íslensku bóku nokkra sem mér þóttþa harla góð (svo mjök svo, að ék kallþa þenna fyr allra tíma bestu bóku). Þetta er bóka Max Stirnes, “Der Einzige und sein Eigentum” (1848), – sem Marx ok Engels af all lítilli vitu skömmuðu svo mikið – en titlu þenna þýðþa ég djarflega ok all snarlega sem “Ég á mig sjálft!”

Vandamálíndur sem ég svo rakst á í þennari iðju, var ekki að þýska mín væri ónægjanleg, þótt ógóð sé, heldur öllu fremur, að íslenska mín væri það. Þýskíndu gat ég vel numið ok skilið, en ekki, eða vart, hvernig seígja þetta á íslensku, ok að auki seígja það rétt. Ék áttþa einfaldlega litla sem eínga íslensku eftir í heilubúu minni. – Önnur hamla í verku minni var af allt annari togu spunnin:

Þýðinga mín á titlu Stirners (“Ég á mig sjálft!”) var virkilega ekki nein tilviljuna, heldur hrein ok klár viðbragða á að allt af verulegri mikilvægu i bókíndu formuleras í karlkynju (eða körlukynju, einsok einnig má kalla þenna), ok var þar eíngin mismuna á frummálíndu (þýsku) ok þýðingíndu (á íslensku). Mér leist þannig ekki á blikuna, ok ofbauð reyndar, enda vel vönþ orðinþ við meira kynhlutlausar túngur svosem skandíndavískur ýmsar ok ensku.

Að auki hef ék leíngi búið við blöndumálu einhverskonar heima fyr, gegnum konu mína, hverrar foreldrur höfðu ólíkar mæðrutúngur ok kommúniseruðu á bjagaðri lingua franca. Einnig hef ék umgeíngist með vinum ok kunníngjum, grönnum ok vinnufélögum sem hafa svipaðar túngur (kreól) með sér heiman að, ok þessar málur ráða miklu um þá sænsku, ok strúktúru þennrar sænsku, sem þöjr – þrátt fyrir áratugur í landíndu – tala. Er þar sjaldan gerð nokkur klár (eða haldföst) muna á hvorugkynju ok samkynju, ákveðnu ok óákveðnu, jafnvel ekki á eintölu ok fleirtölu, ok grammatíka öll mjök simpul.  – Merkilegt var þó, þóttþa mér í byrjunu, að mönnur þessar allar reyndar gátu skilið hverja aðra, ok skilið ok gert sik skiljanlegar meðal infæddra svía. Það virðist mér sem sjálf lexikalía túngu þeijra hafi megnað að bera meíníngu ok skilníngu þeijra, þrátt fyr alla málfræðu(vit)leysu. Það þýð þá að róta orðu ok kanski viðskeyta er það mikilvægasta.

Ék setþa mér fyri að (1) kynna mér íslensku betur, endurlæra þenna, svo að seígja, ok (2) freista þess að afkynvæða túngíndu. Til að byrja með mest bara gegnum umskrifönur, að fara íkríngum körlukynjuna, síðan með sérstökum nýsköpunum til að markera eða merkja samkynju/kynhlutleysu, t.d. kynjulausar persónufornöfnur ok beygínguviðskeytur. En að lokum gat ék ekki betur séð en að hér þyrfti að taka mun nær rótu, ok einfaldlega nema á brott karlkyníndu í túngíndu, eins gjörlega ok hægt væri.

Kverínd mín þenni, er niðurstaða þessara tveggja ásetnínga. Hef mér tekist nokkuð af þessu? Það er ekki fyr mik að svara. Guður meíga það vita! En þó held ég örugglega að íslenska mín séi dálítið betri núna en þenn áður var, þrátt fyr að ék hafi nú leíngi verið að þvælast í allskonar bullu.

Hvert er þetta á vegu til? Allt sem ék því er að gera hér, er að leitast við að fáa fram (að einhverju leiti) meira kynhlutlausa ok, samtímis, fallega, eða eitthvað þokkafulla íslenska túngu eða málýsku. Skilnínga mín í þessu er að hrokafull túnga feðranna ok mæðranna ok okkar sjálfra, – ef þenn nú virkilega er svo hrokafull, einsok þenn hef sýnst mér vera, – varla geti verið að heita falleg. Sé þenn hrokafull mun þenn fremur vera meiðandi, ok hryggjandi, firrandi, svo leíngi sem nú túngínd fær að haldast þannig. – Hví leíngi er það? – Ék er hvorki hinseígin né kona, En væri ég annaðhvort þessa,eða hvort tveggja, væri ék absolútt stoltþé yfir því! En þenn túnga sem við tala, á að vera allra okkar túnga, alveg óháð því hvernig við eru. Þaðan þenni barátta!

Ék stefn þá að því að gefa túngu þennari all kvenlega hreimu ok yfirvörpu, ok að gera þenna aðlaðandi fyr bæði konur ok körlur, svo ok sem fyr persónur sem kenna sig við hvorugar eða báðar þessar kynjur, stundum eina, stundum aðra, ellegar þá eínga. Þaraf – þegar á þarf að halda – reyn ék líka að nota ok finna fram till nýyrða sem passa öllum. Ék kall túngu þenna eða mállýsku fyr “senníslensku”, þá er ék vill spáa því að þenn vel meígi eiga raunveru einhverja seinna meir í sögu íslenskíndu, ok held reyndar að á ólíkar mátur séi innivarandi “enníslenska”/ ”núíslenska” nú þegar eitthvað á leiðíndu þángað.

Eða, svo er þetta bara draumaórur mínar ok þráhyggja eín! Ok ék sjálfug, einsok einhver hrekkjusvína sem bara vill móðga allar þöjr fínu mönnur, bæði mannynjur ok kvenynjur ok aðrar (margar hverjar sem eru vinur mínar), sem leggja heiðru sína ok stoltu í að viðhalda íslenskri túngu, ok sem finna, auk þessa, sjálfa þjóðuídentítetu sína í því, ok þar með sik sjálfgar.

En með fullri virðíngu fyr þeim öllum, vill ék þó heldur leitast við að finna sjálfga mik í sannvirðíngu milli manna ok kvenna (ok annarra), ok frjálsíndu allra, en að halda fast við einhverja kynhroku feðranna ok mæðranna. Ék á mik sjálft! Ok það gild allar mannverur, ekki bara sumar, ekki bara körlur, ok auðvitað, ekki bara fullorðnar, heldur ok börnur.

Hvernig þá meta þenna verku? Ék hef því miður ekki þá íslenskukunnáttu (hef mest búið erlendis ok við aðrar túngur), né heldur hef ék þá háskólabakgrunnu (doktorugráða mín varð bara sóscíala mannverufræðu, stjórnmálafræðu, heimspekju ok þvíumlíkt), að mér sé það alls gerlegt að líta á kveríndu mína (eð hvað við nú kalla þetta) sem einhverja málvísindalega verku. Því fer fjarri! Heldur lít ék einfaldlega á þenna sem meira eða minna mikilvæga pólitíska ok siðfræðulega athöfnu, ok, ekki síst, sem praktíska fagurfræðu, kúnstverku eína, ok happeníngu.

Ék vona að verka mín verði metin á þöjr háttur, þó að ék auðvitað fagni málvísindalegum athugasemdum ok viðhorfum í þeijm fræðum lærðra fólka, sem ok skoðunum ólærðra. Auk þessa vonast ék til að aðrar fólkur (sem meira kunna í íslensku ok málamenníngu en ék ger) hafi einhverja áhugu á þennarri tiltöku minni, ok komi til hjálpu, samt bæti ok betri verku mína. Það er tíma til komin, má fólku finnast, – finnst að minnstu kostu mér,– að karlkynjuhroka túngíndu sé brottræk gerð! Til þessa þarf mikla vilju, ok margar listrænar hendur ok samverkandi klárar heilur ok hjörtur, ok auðvitað, góðar brjóstur. Það þarfnast Kunnsköpu, Hugrekkju, Sköpunarglæðu! Ok Vilju til að betra ok bæta!

Æfíngínd skap meistaríndu! Er það vona mín, ef ekki trúa, að einhverjar mönnur, karlar sem konur sem hánur, e.t.v. vilji leggja einhverja stundu á þetta, t.d. á síðum ok í hópum á sóscíölum miðlum, í dagbókum sínum, fundum, samkundum, ok að lokum, jafnvel í eigin hugsunum ok t.o.m. draumum. Já, jafnvel í eigin tölu við þöjr mönnur sem nú annars bara tala núíslensku. Því vart mun nokkur íslendínga eiga í erfiðleikum með að skilja senníslensku. Öllu heldur mun þeim finnast slík tala vera eins ok eitthvað bjöguð ok hálfvitlaus tala útlendíngu einhverrar. Kanski veld það hlátru í hugu sumra, en skilníngu mun sem sagt ekki skorta.

Fyr utan esperantó ok slíkar konstrúeraðar túngur, verða ekki túngumálur samdar. Heldur verð þöjr iðkaðar, ok svo sjálfformaðar í þennri ferlu. Útgángspúnkta í þessu eru þá, hvað varð eitthvað kynhlutlausari íslensku, til dæmu inar ólíku tillögur þöjr sem hér eru framfærðar til fjarlægíngju frá kyngreiningu núíslensku, eða einhverjar aðrar tillögur sem man meígi finna uppá. En ef eíngin mannvera hef áhuga á þess, ok eíngi hef nokkuð að tilleggja, þá er það bara þannig. Ék hef allavegana haft af þessu öllu dágott tómstundagaman (í staðíndu fyr t.d. krossgátur), þótt allvarlega ætlað hafi verið.

Gerður, afbrigður ok valfrjáls brúka túngíndu: Hvaða gerður eru einfaldar, eða þá ekki það, er ekki alveg einföld mála. Þenn gráðugerða sem einföldust er að nota, get verið það útfrá nálægðu þennar til núíslensku, ok þannig einföld fyr íslendinga eða fyr þöjr sem vel kunna íslensku. En þenn sama gerða get þó verið í sjálfri sér flóknari beygingulega séð en einhver önnur sem er fjarlægari frá núíslensku, en einfölduð mjök beygíngulega. Við hafa þannig annarsvegar (a) einfeldnu gráðugerðu útfrá talendum sem kunna núíslensku (”nærgerðu”), ok hinsvegar (b) einfeldnu gráðugerðíndu í sjálfri sér (”fjærgerðu”). Á sömu vegu má einnig gráðugreina gerðurnar nánar, sem t.d. nærgerða (eða fjærgerða) fjær eða nær, eða t.o.m. nær, nær, eða fjær, fjær.

Þessar nafngiftur má þó ekki taka sem svo að gerðurnar séu skírt afmarkaðar ok alveg einhlýtar. Vissulega eru þöjr ósamræmanlegar í vissum einstaka atriðum (t.d. kynjugreiníngu orða), en í mörgum öðrum eru útlínurnar fljótandi ok blanda sér saman, þannig að t.d. það sem er aðalafbrigða notkunar, málháttu eða orðu í eijnni gerðu, má vel nota sem aukaafbrigða í annarri. Gerðurnar uppvísa að þessu leiti ólíkar tillögur til hvernig haga meígi senníslenskri málu sinni.

Það sem hér er um ræða er gersamlega grundvallandi. Það fjall um valfrelsu talenda senníslensku hvað snert afbrigður orða, beygíngumyndur, reglur fyr eigin hlutu að virða ok nota í eígin túngu sinni, ok eigin persónulegri stílbrögðu. Það fjall um sköpunuglæðu ok frjálsar sköpunur talenda, notenda, brúkara. Veit því athyglu að þetta ekki nauðsynlega þýð að afgerandi velja milli þennarar eða hinnar afbrigðíndu, ok svo brúka þenna í allri málu sinni, heldur fjall þetta öllu fremur um, ef man megnar það, að hleypa fram afbrigðum, nota þöjr hér ok þar einsok fegurðarskynja ok tilfinnínga talendu, málsmekka ok næmna seígj til um á hverri stundu. Það fjall um að þoravaríera! Ok vilja það!

Nótera að í ok með eijn ok sama talara eða skrifara, ok eijn ok sama viðræða eða diskúrsa, not ólíkar afbrigður orða, endínga ok jafnvel, á stundum, beygínga, eru afbrigðurnar (innan ramma sömu gráðugerðu) á að líta sem jafngildar samyrður ok háttur. Það fjall um persónulega díalógu eína millum talendu ok málu hennar, ok með þennari mátu framskapast in ”rétta” (!)/ þægilega, dægilega jafnvægja, ok málínd tek sína nokkuð meiri fasta myndu fyr þá talendu.

Þar á eftir, þenn félagslega samspilínd milli þeijra persóna sem velja að nota senníslensku sín á millum. Það er í þennri kollektífu samspilu ok umgeíngnu sem túngan svo verð túnga eín, heil ok söm, lif eða deyr, skap samheíngju ok visku. – Þetta garanter innri ríkidæmu ok fegurðu túngíndu, ok að þenn er eigna allra þeijra sem brúka þenna.

Orða mér af orðu orða leitaþa: Svo mælþa mín bræðra in yngri, – en þess ber að gæta að þetta sagþa henn þá er við voru lángt komnöjr með eína stærðarflösku Vodka, – að íslensk samfélaga hafi verið karlaklíka frá allra fyrstu byrjunu (ok benti henn þá til Grágásu meðal annarra lagabóka þessu til sönnunar[1]). Taki man bara burt bakhjörlu körlukyníndu úr túngu okkar, sagþa hann, þá mun karlavaldínd að lokum verða saga eijn! Er það þá vona mín, að stráka sú hafi rétt fyr sér í skoðunu sinni, sem ék gjarnan geri að minni. Enda hef ég leíngi ofstopumanna verið.

Það sem hér á eftir kem er óskuhugsað sem byrjun eín, sem má, ef örlögur svo leyfa ok guðurnar vilja, gefa af sér ávöxtu eína góða, eða einhverja: Eða, eins ok Óðinn kvað um framgaungu sinnar eigin verku:

>>Þá nemþak frævask ok fróð eín verðþa / ok vaksa ok vel hafask // orða mér af orðu orða leitaþa / verku mér af verku verka leitaþa<< (Hávamálur)

Tungumálínd, orður þennar ok meiníngur, eru vissulega eín in helsta gjafa tilveríndu till mannveríndu, ok eín þenn sem eínni mestu málu skiptir. Svo segir Biblía, eín helgubóka gömul Suðrænnar Miðgörðu:

>>Í Upphöfu var Orðínd, ok Orðínd var hjá Guðu, ok Orðínd var Guða. Henn var í Upphöfu hjá Guðu<< (Véspjalla Jóhannesar, kapítula 1, versa 1.)

Lát oss þar af mynda ok vanda ok yrkja málu vora í fullri virðingu fyr öllum kynjum ok mannverum af öllum togum, ok af öllum Bifrösttíndu óreiknulegu litum.

Vel mætt á þeijm Völlum “Víga”!

+ + +

Mynda eín til heiðru allrar frelsubaráttu vorra tíma!

BILD FAMILY LOVE

Regnbogaflaggínd er mér ein fremsta táknmynda allrar baráttu fyrir allskonar jafnréttu, lýðræðu og mannfrelsu á vorum tímum. Hér myndi ég vilja birta Ed Freemans ljósmyndu af þegar regnbogaflaggínd er reist í analógíu við Sigurmyndíndu frá Iwo Jima í Kyrrahafi. En mynda sú er kópírætuð, svo ég hef þessa í stað þennar.  

+   +   +

[1] Afar góð, eða öllu heldur, einkar merkileg bóka þar, ok mætti vel reysa á henni heila hriðjuverkahreyfíngu ef man bara hefði trúu á all níðingslegum lagaákvæðum þennar!

 

Smellur/Hlekkjur:

Til kapítulu 2, strúktúru ok tekstuprufu 1 (Mannhirða heimíndu)

Til kapítulu 2, strúktúru ok tekstuprufu 2 (Völsúnga hefnínga)

Til kapítulu 2, strúktúru ok tekstuprufu 3 (Málstaða einstaklínga)

Til kapítulu 3: Einhverjar bókmenntalegar viðbætur (svo smámsaman)