Heimspekileg pælíngi ein um plöntusáli í skrifstofuhorni mínu

[Nýdagsett 2019.08.17]

>>pro lingua sana<<

+    +    +

BILD SVEPPI OG MOLDI

Þetta vil ég meina: Sveppið er sál, jurtið líka, og moldið er fullt af þeim. Plastið er hinsvegar án nokkurs sáls. En er ”leirsál” eitthvert í kerinu, eins og forn fræði mættu meina? Líklega ekki, nema að svo miklu leiti sem sprellifandi vatn þrengir sér frá moldinu inn í bakað og dautt leirið. – Eða eru jafnvel steini sáli, eins og forfæðri vor þau hin fornu í vísdómi sínu vildu meina?

Svo skrifar eitt hið fremsta fræðiveri okkar um þessi hluti, þ.e. Vilh. Grønbech (í Vår Folkeæt i Oldtiden), um norrænt forntíð og sálarhugmynd: ”Stumme stene begaves der næppe den gang!” ”Fuglen har en krop som løftes op i vejret, og den har en sjæl som sætter den i stand at flyve så væl som at hugge med næb. Ligeså er stenen et legeme, men i dette legeme sidder en sjæl, som vil, og som bevirker at stenen kan gøre skade, at den kan bide og støde og knuse.” ”Det var sjælen som gjorde stenen hård og fuglen flyvende, men det var også sjælen som gjorde at stenen og fuglen overhovedet var til. Uden sjæl ingen væren: at tage livet fra en sten vil sige at lade den forsvinde ud i det absolutte intet.

Hvað sem því nú líður er það alveg á hreinu að sveppi eru sáli. Ég vil bara seígja það! Og til að heiðra sveppið sem sem slíkt – og undirstrika mál mitt – hefi ég fótósjoppað örlítið, gefið sveppinu ”sálargluggi”, svo að seígja, og gert þetta dásamlega mynd.

BILD SVEPPASÁL

Reyndar er sveppið ekki þetta toti sem teygir sig upp úr moldinu, heldur er það (totið) fjölgunarfæri sveppisins, sem sjálft (sveppið), er hinsvegar netverk eitt neðanjarðar. Totið er allavegana það sem við sjáum af sáli sveppisins (nema við séum skyggn), og við fylgjum þess vegna daglegu tali og heitum það svepp.

Myndið hér að nedanverðu sýnir svo hlut af alheimi sálisins ofanefnda: moldið í krukkinu og nánasta granna sveppisins, myndarlegt monsterisplöntu eitt, eða reyndar tvö plönti af tveimur græðlíngum komin, notarlegt borðlampa með fallega hlýtt ljós, sem lýsir að degi til, alla daga, gardínu þykkt, fallega grænt, mosagrænt, og gluggi með útsýni út yfir skógið. Karl nokkurt, nú gamalt orðið, er ekki með á myndinu, en situr tímunum saman með þetta allt sér að baki og rýnir niður í skjái og skruddi, eíngum til gagns en sjálfu sér til gamans. Sér karlið um að sækja vatn og gefa íbúum krukkisins að drekka, kveikja ljósið að morgni og slökkva að kvöldi, draga frá og fyrir gardínin, – og fer afar vel á milli þenns og þeirra, enda þykir karli vænt um þau þessi litlu líf sín, og finnst sveppið einkar skemmtilegt og plöntin mjög fögur.

BILD PLÖNTUSÁLI

Saga eitt býr að baki þessum plöntusálum í skrifstofuhorni mínu: Við hýstum nefnilega stórt og mikið monstera eitt sem verið hefur hjá okkur allt frá fæðíngi dætris okkar hins eldra. Það er bara þó nokkuð lángt tími, nær tveimur tugum ára, og á því tímaskeiði hefur plantið haft það gott, dafnað vel og bara vaxið og vaxið, breitt út sig og lagt út loftræti sín í öll möguleg átti. Að lokum kom þar að, að koni mínu ofbauð þetta og kvað vera nóg komið af þessu planti og vildi að ég kálaði því.

Ég var, eins og skilja getur, tregt til þessa, kvað plantið fallegt og benti meðal annars á að sál þess væri eins og medlimur í fjölskyldi okkar, og væri það því bæði siðfræðilega og fagurfræðilega rángt að taka frá því líkham þess, í því skilníngi, drepa það, bara vegna þess að það hefði breytt út sér nokkuð um of í stofinu okkar. En konið, þrjóskufullt að eðlisfari, gaf sig ekki, né heldur gat ég feíngið mig sjálft til að hlýða boði konisins og skera niður ”Gamla Damið” (en svo kalla ég plöntu þetta). Liðu svo bæði stundi og degi, ef ekki viki, nær mánuði, án þess að úr þessu ágreiníngi leystist, en þegar ég smám saman varð þess vart að Gamla Daminu ekki leið vel undir þessum sí-endurteknu hótunum um líflát þess, – svo stressað var það reyndar, að sumt blaða þess fóru að kryppla sig eins og hnefi eitthvert, – þá fattaði ég að við þetta ástand mátti ekki leíngur búa.

BILD HNEFISBLAD

Ég tók fram vösi, fyllti þau vatni, og vel brýnt Mórahníf mitt, skar niður greini og blöð af plöntinu, en þó ekki að ræti, kastaði sumum í matarsorpið (til að verða að gasi), og tók tvö dágóð græðlíngi sem ég setti í vatnskrúsin. Reyndar tók ég þrjú græðlíngi, en eitt þeirra kom aldrei til lífs. Hin tvö gerðu það hinsvegar. En mæðrisplantið, – minkað mjög í umfángi, – setti ég í nýtt mold og krús út í tröppugángið, við gluggið þar, og þrýfst það nú vel, enda sé ég til að það fái það sem það þarf á að halda, og heilsa á það í hvert sinn er ég fer út eða inn úr bústaði mínu. Græðlíngin tvö, þegar ræti þeirra að lokum voru þróuð orðin, setti ég líka í nýtt og gott blómakrús, í góðu gróðurmoldi, tilsamans.  Þau þrífast vel, og það eru þau sem eru á myndinu.

Gamla Damið er nú þrjú jurti orðið, hvert og eitt með eigið ræti. Mér er þá spurníngi eitt (og ég held það sé bara nokkuð heimspekilega spurt): eru þau eitt eða fleiri sáli?

––––

Hvað svo sveppið varðar, þá dó það skjótt, en jafn skjótt teygði sig fram úr moldinu eitt nýtt toti. Ég kalla það endurholdgað, þótt ég vel viti að það bara er fjölgunarfærið sem aftur stígur upp, reysir sig.

+    +    +

[Athugið, að texti þetta er skrifað útfrá endurskoðunum nokkrum á beygíngarfræði einkynsmálsins.  Gamla beyíngarfræðið hefur 5 beygíngarmynstri nafnorða, það nýa 7. Endurskoðunið beddar fyrir meira fjölbreytni og minna annarleika. Sjá Sjö beygíngarmynstri nafnorða]


Einkynsmál

Mínimálfræði íslensks einkynsmáls

Gamla beygíngarfræðið

[Bygíngarfræðið er enn í fullu gildi gildi nema hvað varðar eitt beygíngarmynstri af fimm, sem nú hefur verið deilt og orðið er þrjú]

Nýa beygíngarfræðið