Einföld uppskrift fyrir kynhlutlausa íslensku

[birt 2020-03-15] [endurbirt og endurritað 2020-03-18, og síðast 2020-07-08]

”Sumt kynsegin fólk kýs að notuð séu kynhlutlaus persónufornöfn á borð við hán í staðinn fyrir hann eða hún þegar rætt er um það. Annað kynsegin fólk notar hann eða hún; það er persónulegt val hvers og eins. Hið sama má segja um beygingar lýsingarorða; sumt kynsegin fólk kýs að notað sé hvorugkyn (til dæmis: ég er svangt) en annað kynsegin fólk notar kvenkyn eða karlkyn. Engin ein leið er rétt í þessum efnum og mikilvægt er að virða val hvers og eins.”  (is.wikipedia.org/wiki/Kynsegin)

Samkvæmt ”uppskrift” þeirri sem hér er birt í nokkrum aðalatriðum, má leysa þetta mál gersamlega kynhlutlaust, hvort heldur um er að ræða kynsegin persóni eða síspersóni, og seígja t.d. ”hán er svangi, og ég er lílka svangi”. Þar með má einnig komast hjá að tilgreina raunkyn fólks þegar það ekki er í fókusi, eða það ekki skiptir neinu máli, eða ástæða einhver er til að ekki hafa það uppi hvert kyn það er. Leiðin er þá opin til að temja sér kynhlutlaust málfar í tali og skrift, og greiða veíginn til heilbrigðari íslenskrar túngu.

[Sjá nánar: ”Kynhlutlaus íslenska þriggja kynja og mannverumynda” og greinar allmennt um ýmsar minni léttar leiðir til kynhlutleysis málins á ”nyold.com”]

BILD JAFNVÆGI

Leiðin til málfræðilega kynhlutlausrar íslensku

Mér sýnist að endíngu, – eftir þúsundir tíma af pælíngum og tilraunum – að lausnin á spurníngunni um málfræðilega kynhlutlausa íslenska túngu liggji nú fyrir í frumtökum sínum. Og mér sýnist lausnin þrátt fyrir allt bara þó nokkuð einföld, og eínganveíginn ógeranleg ef vilji til þess er fyrir hendi.

Þar með finnst mér líka að tími sé til þess kominn að hætta að bara klaga yfir karlkynshroka íslanskrar túngu, og í staðinn halda gagngert áfram verkinu að breyta því ástandinu, til dæmis með því að kíkja niður í lausnartillögu þessa, betra og bæta hana eins og auðið er, og svo taka að praktísera kynhlutleysta málið. Kynhroki túngunnar er vissulega ekki bara málfræðilegur, heldur liggur auk þess í orðtökum og málhefðum, og þegar allt kemur til alls, í bakviðliggjandi hugsunarhætti fólks. En það auðveldar verkið ef málið er kynhlutlaust, hreint málfræðilega séð.

Að því undanskildu að ég hef haft uppi ýmsar fínpússníngar á þessu (t.d. ”þey”, sérstaka virðíngarmynd af ”þau”), er þetta þá endanleg uppskrift mín af málfræðilega kynhlutlausri íslensku, skv. þeim orðflokkum sem mest koma þar við sögu:

Fornöfn:

(1) Framskapa og nota nýtt kynhlutlaust persónufornafn (t.d. ”henn”, ”hán” eða eitthvað annað, t.d. ”xenn”) og ákveða fallbeygíngu þess;  (2) Framskapa og nota ný kynhlutlaus ábendíngarfornöfn (t.d. ”þenn” fyrir ”sá” og ”þensi”, eða kanski ”þenni”, fyrir ”þessi”, ”hini” fyrir ”hinn”) og ákveða fallbeygíngu hvers og eins þeirra; (3) framskapa og nota reglu fyrir kynhlutlausa mynd ýmissa annarra fornafna (t.d. að skeyta ”i”-i að kvenkynsmynd þeirra, t.d. ”eíngi má vera hér!”, – og/eða ”un” að eignarfornöfnum fyrsta og annars persónis, t.d. ”…vini mínun”, ”….koni þínun”) og ákveða fallbeygíngu þeirra (gjarnan svo að hún falli saman við beygingarmunstur sérstakra orðmynduna lýsíngarorða skv. neðansögðu).

Lýsíngarorð:

(4)  Framskapa og nota reglu fyrir sérstaka kynhlutlausa mynd lýsíngarorða að nota við hlið hvorugkynsmyndarinnar (t.d. að skeyta ”i”-i að stofni þeirra [og fella svo niður sérhljóðann innan þess, ef þörf er á því]), og ákveða fallbeygíngu þeirra (gjarnan í samræmi við beygíngu kynhlutlausra fornafna skv. (3) að ofan).

Nafnorð:

(5) Hvorugkynjun þeirra nafnorða sem höfða til persóna, starfsheita, mannverulegra eða guðverulegra, o.s.frv. geranda, þ.e. slíkra er troða fram sem einstaklíngi sem hægt er að kyngreina, eða sem tákna slík einstaklíngi (t.d. gegnum að útfrá settum reglum aðlaga karlkyns og kvenkyns nafnorð að beygarmunstri sterkra hvorugkynsorða); (6) sérnöfn eru hæfð óbreytt, og orðmynd nefnifalls eintölu hvorugkynjaðra samnefna má hafa óbreytta eða sem valfrjálsa tvímynd (en svo undirkasta hana hvorugkynsbeygíngunni skv. beygíngarmynstrunum B1; B2; C1; C2 eða C3B1; B2; C1; C2 eða C3).

Töluorð:

(7) Framskapa og nota nýorð til kynhlutleysis fyrstu fjögurra frumtalanna (t.d. ”eini”, ”tvei”, ”þrí”, ”fjóri”), og nota hvorugkynsmynd raðtalanna.

Praxís:

æfa beitíngu uppsettra reglna og gera sér kynhlutlausa íslensku tama með því að beita þessum reglum (eða öðrum reglum í áttina að kynhlutlausu máli).

PS. Pistill þessi er skrifaður á kynhlutlausu íslensku máli.

__________

Textasýnishorn:

AÐ HEILSA Á VÍRUSTÍMUM

Var að kíkja á fótboltakeppni ígær. Í stað þess að heilsa með handslagi slóu mennin örmum saman, og kapteini liðanna heilsuðu hveri annri með hægri fæti sínum. Þetta þá auðvitað útaf kórónuveirunni. Að heilsa með fótum sínum (”low five!”) er bara nokkuð sniðugt og gott útfrá (ekki-) smitunarsjónamiði, en þetta með armbogana kanski ekki, þegar fólki nú er ráðlagt að hósta og hnerra í armkrika sér. Svo hvað gera sem betra er? Heilsa ekki? Alveg ókej, nema hvað að það er alltof asocíalt. Sjálfi tek ég það ráð að nota þá kveðju sem ég hef leíngi búið við í Suðurasíu og er vani við, og þá hafa uppi ”namaste-kveðjuna”.

Ég var t.d. hjá lækni í vikunni sem var. Henn rétti fram hönd sína, en ég vildi ekki taka hana, heldur brá upp namastekveðjunni, með lófa mína saman milli brjósta mér (og ekki ofanfyrir, það er dýrkun, og ekki neðanfyrir, það er lítilækkun), samtímis sem ég sagði (vinsamlega): ”Á þessum vírustímum vel ég að heilsa á þennan hátt”.

Ég mæli með því að fólk geri svo, eða reisi hönd í heilsunarskini, og samtímis kanski passi uppá að breyta til lángvara kveðjuháttum okkar vesturlandafólks svo að við ekki séum að taka í hvert annað allan tímann. Sama gildir þá þjóðarhætti annars fólks sem krefst þess að það kyssi hvert annað mörgum sinnum við samfund, eða nái að nema andardrátt hvers annars þegar þey hittast og talast við. Þetta eru kanski fallegir siðir, en ekki alltaf svo heilsusamlegir.

____________

Kynhlutlaust íslenskt mál af ýmsu tagi

Kynhlutlaus íslenska þriggja kynja og mannverumynda

NÝÖLD

_________

UM UNDIRHEIMA: uppkast texta skrifað útfrá reglunum hér að ofan