Kynhlutlaus íslenska þriggja kynja og mannverumynda

i. Nafnorð og beygíngar þeirra

1. Einkynsmálið og skandinavísk númál

Eiríkur Rögnvaldsson getur þess í grein sinni ”Má gera kynusla í íslenskunni?”, að fjöldi kynja í túngumálum geti verið allt frá eíngu kyni upp til tuttugu. Íslenskt númál á sér þrjú, og er það fjölgun kynja frá því sem áður var.  

Málvísindasögulega voru frá upphafi bara tvö málfræðileg kyn nafnorða í túngu okkar (indóevrópskri). Þetta voru annarsvegis ”gerandaorð” (frumlög eða ”mannverumyndir”) og ”hlutaorð” (andlög, ”hlutverumyndir”), og voru þau fyrrnefndu í eðli sér samkyn (uterum, tóku til bæði karla og kvenna), meðan þau síðarnefndu tóku til líflausra og kynlausra hluta, og voru hvorugkyns (neutrum). Hlutveruorðin voru til að byrja með án nefnifalls/aðalfalls, því það sem þau tóku til stóð aldrei sem gerandi hlutanna. Þetta hlutverk feíngu þau þó svo smámsaman, og tóku þá orðmynd þolfallsandlagsins (sem er endíngislaust, stofn) sem nefnifallsmynd sína. Samhliða þessu klofnaði samkynið og sérstakt kyn braust út úr því, og var það kvenkynið. Meðan þetta nýa kyn var markað, þ.e.a.s., gat bara höfðað til kvenna, kom gamla kynið að taka til karla, verða karlkyns, en samtímis líka að taka sér stöðu sem ómarkað kyn, þ.e., sem hlutlaust, – það gat m.ö.o. í ólíkum kríngumstæðum tekið einnig til kvenna (í setníngu sem t.d. ”allir eru velkomnir”). Og þetta er ástandið sem við höfum í íslensku númáli ídag.

Eiginlega hefði kanski mátt vænta þess að orðflokkur kynhlutlausra orða (hvorugkynið) tæki sér sess sem ómarkað kyn í túngunni. En svo varð þó ekki, líklega vegna þess að mikið ber á hlutverueðli þessara orða. Trúlega er það líka þetta sem býr að baki því, að þegar málfræðilegum kynjum aftur fækkaði í norrænum grannmálum okkar, þá runnu karl- og kvenkyn þar saman í eitt (samkyn/uterum) nema meðal persónufornafna (sem héldu kynjunum þremur 3. ps.). Þetta fækkandi kynjanna var ekki það eina sem samtímis bar við sögulega í þessum systramálum okkar; fækkun falla (kasusredukzjón) var þar einnig í gángi:

Í skandínavískum númálum átti sér þannig stað (kríngum 1500) barátta ein mikil og útdreígin milli nefnifallsmyndar og þolfalsmyndar nafnorða, og lauk henni með að þolfallið hafði sigur yfir nefnifallsmyndinni.

Með undantekníngu frá persónufornöfnum, og einstökum málháttum eða orðatiltökum (eins og sænskunnar: ”att fara mann ur huse”) féll svo einnig þágufallsmyndin að lokum saman við þolfallsmyndina (hest – hest – hest – hests), svo að eftir var bara ”grundorðið” og ”genitivet”, eða hið svo kallaða ”s-form” (sem ekki er neitt eiginlegt eignarfall, heldur bara notað til að tákna eign). Í einkynsmáli því íslensku sem við höfum framþróað höfum við ekki leyft málum að gánga svo lángt að við fækkuðum föllunum. Hinsvegar er í því málinu beygíngarmyndum nafnorðanna fækkað verulega gagnvart íslensku númáli, í og með að það er einmitt einkynsmál, og fallendíngarnar taka kerfisbundið lit af því sem ræður í sterkum beygíngum hvorugkyns, og er þá ekki hleypt fram endíngum hinna kynjanna (nema í nefnifalli eintalsins, og sem spor í sumum samsettum orðum og invertis með atviksorðum). Íslenska málið einfaldaðist í einkynsmálinu að sama skapi. Helst myndi ég vilja keyra með einkynsmálið til kynhlutleysis, en það er ólíklegt að ég fái nokkri með mér á þær nóturnar. Þess vegna slæ ég á aðrar og meira raunsæar nótur.

Ingen fotobeskrivning tillgänglig.

2. Kynhlutlaus íslenska þriggja kynja

Í þeirri kynhlutlausu íslensku, ekki einskyns heldur þriggja (og jafnvel fjögurra) kynja, sem hér er höfð uppi, verður eíngin fækkun kynja né heldur fækkun beygíngarmynda eða einföldun málsins. Þvertámóti á sér stað viss komplicering af túngunni og aukníng beygíngarmynda, í og með að einskonar ”samkyn” er undir vissum kríngumstæðum lagt til málsins. Þetta þá sökum þess að í þessari tegund af kynhlutlausu máli gildir eftirfarandi:

(1) Öll íslensk hvorugkynsorð halda málfræðilegu kyni sínu, hvort heldur inntak þeirra snertir hlutveruleika eða mannveru. (2) Öll orð sem eru karlkyns eða kvenkyns í númáli, og sem snúast um hluti og ekki persónur, halda því málfræðilega kyni og þeirri beygíngu sem þau hafa í númálinu. (3) Öll karlkyns- og kvenkynsorð sem höfða til persóna fella niður málfræðilegt karlkyn eða kvenkyn sitt, og taka sér kynhlutlausa ”mannverumynd” eða hvorugkyn í stað þeirra (svo leíngi sem þau eru höfð í mannverubrúki), og er það orðmyndið að kalla ”samkyn”, þótt svo í rauninni sé um að ræða eitt af tveimur (valfrjálsum) myndum hvorugkynsins (þegar höfðun er gerð til persóna). (4) Samkynið, þ.e., þessar sérstöku mannverumyndir, beygjast samkvæmt einföldum, einhliða uppsettum reglum (sjá neðan), og tekur með sér, eða stýrir, bara hvorugkyni eða ”samkyni”. (5) Hvorugkynsorð sem höfða til persóna/manneskja, taka sér einnig valfrjálsa kynhlutlausa mannverumynd, við hlið hvorugkynsmyndarinnar sem nota má um bæði persónur og hluti. (6) Í þríkynsmálinu vil ég þar fyrir utan halda opnu fyrir að hvorugkynjað orð, og notkun hvorugkyns við beygíngar, sé ávallt heimilt. Sé þetta gert fullt út og alltaf (nema hvað varðar sérnöfn nafnorða) þá verður málið auðvitað einkyns. (Ég reikna með að það verði upp á teníngnum fyrr eða síðar, ef farið verður að nota kynhlutlausa þríkynsmálið.)

Útfrá þessari reglugerð verður aðalvandkvæði þessa kynhlutlausa máls að greina á milli mannveru og hlutveru orðanna. Í stuttu máli fjallar mannvera þeirra um að orðið höfðar beint til ímyndaðra eða alvöru persóna sem eiga sér einstaklíngseðli og eru kyngreinanlegar. Þannig t.d. ”guði”, ”skratti”, ”púki” og ”djöfli” og ”eingli” allskonar, ”manneskji” og ”einstaklíngi”, ”koni” og ”menni”, ”persóni”, ”presti” og ”preláti”, ”saumakoni” og ”hermenni”, og jafnvel ”hetji”, ”snillíngi” og ”gerpi”, en ekki t.d. ”andi” eða ”sál” sem súbstans eða einskonar líffæri mannveranna, heldur bara þegar þessi orð eru notuð í fleirtölu, þannig til að tákna fleiri aðgreind einstaklíngsleg ”andi” og ”sáli”. Hinsvegar: Í líkíngum, dæmisögum og táknmáli á sér eíngin hvorugkynjun stað, né nokkur önnur breyting á málfræðilegu kyni hlutanna, jafnvel þótt hlutveruleika sé þar í lyft til frumlags, viljastýrðs og meðvitaðs geranda.

Meðan fornöfn, lýsíngarorð og töluorð taka sér sérstakar kynhlutlausar mannverumyndir þegar höfðað er til persóna, kynhlutleysast nafnorð af flokki samnefna sem höfða til geranda með því að þau hvorugkynjast. Það inniber að þörf er á einhverri reglugerð um hvernig steypa meígi karlkyns- og kvenkynsorðum til hvorugkynsmynda. Til þess að gera grein fyrir því ferli sem slíku, munum við gánga útfrá reynslu okkar (í einkynsmálinu) af steypíngu allra nafnorða (að sérnöfnum undanskildum) til hvorugkyns, enda þótt það í þríkynsmálinu sé bara spurning um að hvorugkynja þau nafnorð sem eru mannverueðlis, vísa til persóna.

Athugið þess vegna, að í þríkynsmálinu (kynhlutlausri íslensku þriggja kynja og mannverumynda, sem ég gjarnan kalla sem ”nýaldarmál” eftir heimasíðunni nyold.com) er þessi hvorugkynjun all mikið minna mál en í einkynsmálinu, allavegana hvað sjálft umfángið varðar, – en ferlið er það sama. 

3. Hvorugkynjun karlkyns- og kvenkynsorða

Beygíngarmynstur hvorugkyns í venjulegri íslensku eru þrjú (að einstökum orðum undanteknum, sbr. “fé”); eitt þeirra munstranna er veikt (A), hin tvö eru sterk (B1, B2). (Orð sem í eignarfalli eintölu enda á samhljóða eru sterk, öll önnur veik.)

Veika beygíngarmunstrið meðal upprunalegra hvorugkynsorða varðar okkur ekki til hvorugkynjunnar, en við sýnum það þó samt hér til þess að öll möguleg beygíngarmunstur skuli vera með í þessari greinargerð:

A: a – a – a – a | u – u – um – (n)a || að – að – anu – ans | un – un – unum – (n)anna

Dæmi: (A) auga, eyra, firma, hjarta, nýra, drama.

B1: ø – ø – ø – s | ø – ø – (j)um – a || ið – ið – nu – sins | in – in – (j)unum – (j)anna

B2: ø – ø – i – s | ø – ø – (j)um – a || ið – ið – inu – sins | in – in – unum – (j)anna

Í sterku beygíngunum í íslenskunni er bara um þessi tvö mynstur að ræða. (Ath. að hér að neðan leggjum inn sem orðadæmi einnig ekki-hvorugkynsorð sem passa inn hvað varðar víxlun á stofni (≤ø) og beygíngarendíngu (≥), og, – til þess að gera hvorugkynjunarferlið sem slíkt meira skiljanlegt og tamt, – einnig orð sem eínganvegin geta höfðað til persóna, og þannig hvorugkynjast alls ekki í þríkynsmálinu). Orð af karlkyni eða kvenkyni sem í þríkynsmálinu höfða til persóna eða mannvera, og sem skv. ofansögðu passa perfekt inn í þessi munstur, taka sér sess hér í B1 og B2. Nefnifall og þolfall eintölu og fleirtölu eru hér eins í báðum mynstrunum. Í B2 endar þágufallsandlagið (í eintölu) á beygíngarendínginu ”i” (≥i). Í B1 endar það fallið á ”i”-hljóði sem heyrir til stofns (≤ø) og er ekki beygíngarendíng. Dæmi um orð sem heyra til þessara munstra: (B1) gerði, bindi, stykki, virkni, veiði, ákveðni, gleði; (B2) haf, skip, hjól, ból, rör, leður, hreyður, sumar, þvaður, reður, kaðal(l), kamar, vetur.

Öll karl- og kvenkynsnafnorð má eins og ofan er getið, hafa eins og í nefnifalli númáls, en sum þeirra koma svo að eiga sér að auki nýmynd (frá hvorugkynsbeygíngunni) sem valfrjáls tvímynd. Nefnifall í númáli er annaðhvort stofn án beygíngarendíngar (≤ø), eða svo stofn með beygíngarendíngum (≥x), þar sem ”x” getur verið ýmist –ur, –r, –l, –n, –i, eða –a. Þannig má í kynhlutlausa málinu finna allar þessar endíngar í nefnifalli nafnorðs. En taki man ekki þessar beygíngarendíngar með, heldur bara nýmyndir frumlagsins, munu nefnifallsmyndir nýmáls vera (a) annaðhvort endíngarlausar og af sömu mynd og þolfallið, eða þá (b) enda á ”i”-i, með sömu endíngu í þolfalls- og þágufallsandlaginu. Eignarfallið í eintölu og óákveðni myndast svo með ”s”-i, bættu að stofni (≥i) ef eignarfallið endar á ”s”-i í númálinu (C1, sjá neðan), annars skeytist ”is” að stofninum (≥is). M.ö.o: ef eignarfall endar á t.d. –aris, –ur, –r, –iu eða –a, þá er höfuðreglan að orðið fær í nýmálinu eignarfallsendínguna –is (C2, sjá neðan), annars ”s”.

Það sem greinir þessi beygíngarmunstur (C1 og C2) og það næsta (C3, sjá neðan) frá sterkum beygíngum upprunalegra hvorugkynsorða, er að nefnifall og þolfall fleirtölunnar í óákveðni eru hér ekki leíngur sömu myndar sem eintölunnar (eins og i B1 og B2), heldur eiga sér beygíngarendínguna ”i” (≥i) og eru þannig samsömuð þágufalli eintölunnar. Að öðru leiti beygjast þessi orð eins og í sterkri beygíngi hvorugkyns í númáli. Þetta gildir einnig um eignarfallið í ákveðni eintölu (sem myndast með því að skeyta ”sins” að stofninum, og ekki ”isins”, nema ”sins” reynist vera of óþjált eða erfitt að frambera).

C1: ø – ø – i – s | i – i – um – a || ið – ið – anu – sins | in – in – unum – anna

Híngað (til C1) heyra karlkyns og kvenkyns nafnorð sem hafa stofninn beran (án endíngar, ≥ø) í þolfalli eintölu, og mynda eignarfall eintölu með stofni + s (≥s), eða er án endíngar (≥ø). Híngað reiknast líka nafnorð sem hafa stofnmyndina sem þolfallsmynd sína, og sem eiga sér tvímynd eignarfalls eintölu, hvar af önnur myndin er ≥s, – nema þá fólki líki betur endíngin ≥is (sjá C2). Dæmi um orð sem færa má híngað: (C1) hól(l)*, bíl(l)*, stein(n)*, kaðal(l)*, kamar, maur, strákur/strák, heimur/heim, háfur/háf, reður, strætó, karl, maður/mann, móðgun, líðan, markaður/markað, kjóll/kjól, hugur/hug, veggur/vegg. [*Hér er litið á annan samhljóðann í nefnifallinu sem ”innskeyti” eitthvert í stofninn, og stofninn þannig í raun sem endíngislaus (≤ø). Alternatíft má skoða hann sem beygíngarendíngu (≥)]

C2: ø – ø – i – is | i – i – um – a || ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna

Híngað (til C2) heyra karlkyns og kvenkyns nafnorð sem hafa stofn sinn beran (án endíngar, ≥ø) í þolfalli eintölu, og mynda eignarfall eintölu með stofni + -ar, is, -ur, -r, -i, u eða -a. Híngað má reikna líka nafnorð sem hafa stofnmyndina sem þolfallsmynd sína, og sem eiga sér tvímynd eignarfalls eintölu, hvar af önnur er ≥s, – ef nú mennum fellur endíngin ≥is betur í geð en ≥s. Dæmi um orð sem híngað heyra: (C2) taung, il, mynd, rún, nauð, skál, ást, veggur/vegg, markaður/markað.

C3: i – i – i – is | i – i – um – (n)a || ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna

Til þessa munsturs reiknast nafnorð, sterkt beygð eða veikt beygð, sem hafa þolfall sitt í eintölu sem stofn (≤ø) + endíngu eitthverja (≥a, ≥u, eða ≥i), en þau fá ”i” sem þolfallsendíngu og þágufallsendíngu (≥i). Þessi endíng gefur einnig þá orðmynd sem þjónar sem tvímynd orðsins í nefnifallinu. Orð sem þegar í nefnifalli númáls enda á ”i”-i fá því ekki tvímynd. Til þessa mynsturs heyra einnig öll þau orð sem eru endíngarlaus í nefnifalli (≥ø) og stofninn endar á eða hefur (kvenkyns) viðskeytið ”íng”. Slík orð fá í nýmáli tvímynd með ≥i í nefnifalli. Dæmi om orð þessa munsturs: (C3) kona/koni, bóndi, skvísa/skvísi, veisla/veisli, belja/belji, galli, skóli, drottníng/drottníngi, meiníng/meíníngi, undantekníng/undantekníngi, teikníng/teikníngi. [Ath. að þetta þýðir að hér er horfið frá ”sjöbeygíngakerfinu” sem við höfðum í brúki um stund (og sem leyfði munstrin: i – a – i – is og a – u – i – is í eintölunni, og sem fäunguðu til sín veik orð eins og ”dóni”, ”kjáni”, ”dani” og ”kráka”, ”kona”, ”tombóla”.)]

Athugasemd um beygíngarafbrigði

Vert er að athuga að sum upprunaleg karlkyns- eða kvenynsorð, gætu vel fallið undir t.d. B2, samtímis sem þau líka fá beygíngu skv. C2. Þetta varðar t.a.m. reður, sem er karlkyns, en má vel beygja eins og leður (B2), – en jafn vel skv. C2, og þá hafa nefnifall og þolfall fleirtölunnar sem reðri og ekki reður; sama gildir vetur, með fleirtölu sem vetur (eins og í númáli) eða vetri, kamar og hamar (kömu/kamri eða kömri og hömur /hamri eða hömri), kaðall (köðul /kaðli eða köðli), o.s.frv. Eiginlega má að svo komnu máli heita það smekksatriði hvað seígja og skrifa, og því vil ég halda því opnu í einkynsmálinu sem valfrjálsum beygingarafbrigðum. Að tala om mörg vetur og reður er kanski eðlilegra og fallegra en að ræða um ótöl kamri og hángandi köðli, köld og hörð vetri, og hvala reðri?

Beygíngarmynstur með tvímyndum

Meðan upprunaleg hvorugkynsnafnorð af sterkri beygíngu eru öll án nefnifallsendíngar, geta umsteyptu nafnorðin, auk endíngarleysis (≤ø), endað á –ur, -r, -l, -n, -i, eða –a. Þetta  sýnist mér þá fljótt á litið vera sterku beygíngismynstrin í brúki meðal þeirra (en dreifíng endínganna á mynstrin gæti verið önnur við nánari rannsóknir):

(1) r/ø – ø – ø – s | ø – ø – um – a || ið – ið – nu – sins | in – in – unum – anna

(2) ø – ø – i – s | ø – ø  – um – a  || ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna

(3) ur/r/l/n/ø – ø – i – s  | i – i –  um – a || ið – ið – anu – sins | in – in – unum – anna 

(4) ur/r/ø – ø – i – is  | i – i –  um – a || ið – ið – anu – sins | in – in – unum – anna 

(5) a/i/ø – i – i – is | i – i – um – (n)a || ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna 

Dæmi: (1) læknir/lækni, mælir/mæli, hirðir/hirði, greinir/greini, reiði, virkni, gleði, veiði, menni; (2) reður, vetur, kamar, kaðal(l)*; (3)  skápur/skáp, klár, stól(l)*/stól, stein(n)*/stein, kjól(l)*, nár/ná, knörr, pistill, kaðal(l)*/kaðal, meitil(l)*/meitil, staur, mávr/má, reður, vetur; (4) bók, skrá, reið, mynd, bók; (5) bóndi, kona/koni, galli, kanna/kanni, belja/belji, kráka/kráki, meiníng/meiníngi, drottníng/drottníngi, teikníng/teikníngi, lækníng/lækníngi. [*Hér er litið á annan samhljóðann sem beygíngarendíngu, ≥, fremur en innskot í stofninn. En ef hann í stað þess er skoðaður sem innskeyti í stofninn, eiga dæmin samt heima í þessu mynstri, en sum þeirra líka í (2)]

Eintala og fleirtala

Fleirtalan myndast í hvorugkynjuðu nafnorði eins og sjá má af beygíngarmunstrunum hér að ofan, á tvennan hátt: (1) með ≥ø, eins og í sterkum beygíngum hvorugkyns númáls (B1, B2); og (2) með ≥i, í nefnifalli og þolfalli nýsteyptra nafnorðsmynda (C1, C2, C3). Þágufall og eignarfall fleirtölunnar eru eins í öllum beygíngarmynstrum eins og í númáli.

Viðskeyttur og laus greinir

Í beygíngarmunstrum þeim sem sýnd eru í ofanverðu gefur viðskeyttann greini að líta í ákveðni eintölu og fleirtölu: ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna. Laus greinir sem samsvarar þessum viðskeytta greini er hafður fyrir framan lýsíngarorð sem fylgt er af nafnorði. Þetta er í númáli íslensku ”hinn” og er í þremur kynjum, og tiltölulega sjaldan notaður.  

Í íslensku númáli er hliðstæður eða laus greinir óákveðni normalt ekki hafður uppi. Í einkynsíslenskunni og við hvorugkynjun í þríkynsmálinu er þetta meira venjulegt. Þessi greinir er orðið ”eitt” og er hann bæði notaður í eintölu og fleirtölu: eitt – eitt – einu – eins | ein – ein – einum – einna. Málafinningarlega hefur þetta það hlutverk að undirstrika hvorugkynið. Óákveðinn laus greini má hafa bæði fyrir framan nafnorð og/eða að baki þeirra. Greinirinn er fallorð, og í nálægð þess nafnorðs sem hann vísar til, styður hann – eins og önnur fallorð sem gera þennan sama hlut – sjálft hvorugkynseðli orðsins. Ef ég seígji eða skrifa ”eitt mann” eða ”koni ein”, eða ”eitt persóni” þá geri ég augljóst hvorugkynið (og töluna).

Tvöföld óákveðni er sjaldgæft, en ekki óhugsanleg, t.d. í ljóðaskáldskapi.

Hljóðvörp

7.1. Mikið ber á hljóðvörpum í íslensku máli, og þá ekki síst í beygíngum sterkra hvorugkynsorða. Dæmi um það vera t.d. ”haf” og ”þak”: haf – haf – hafi – hafs | höf – höf – höfum – hafaþak – þak – þaki –þaks | þök – þök – þökum – þaka. Hljóðbreytíngin eiga sér hér staðs milli eintals och fleirtals. Svo einnig í nafnorðabeygíngum einkynsmáls í munstrunum C1–C3.

Hvernig meðhöndla hljóðvörp í hvorugkyjuðum nafnorðum er mér ekki fært að setja upp neinar steinharðar reglur um, en sjálfsagt er það því fólki fært sem rannsakað hefur almennilega slíka hluti í íslenskunni. Ég verð bara að láta tilfinninguna ráða, þ.e. láta það gilda sem ég ”finn á mér” að sé það rétta, eða það besta: manni > menni; garpi > gerpi; tönn > tenni; kanni >könni; hamri > hömri, staði > stöði … o.s.frv.  

9. Um stofn nafnorða í nýmáli

Hvernig má finna stofn hvorugkynjuðu orðanna í þessu kynhlutlausa nýmáli? Svar: Hafi orðið tvímynd (og önnur myndin endi á ”i”-i) þá er stofninn sjálft orðið að frádregnu ”i”-inu. Sé það án tvímyndar og endi ekki á ”i”-i, þá er stofninn sama sem orðið í nefnifalli. Stofn hvorugkynjaðra nafnorða má annars finna í eignarfalli eintölu í óákveðni að frádregnu  ”s”-inu, nema það endi á ”is”, en þá, til að vita hvort stofn endi á ”i”-hljóði eða ekki, ber að athuga hvort eignarfall fleirtalsins í ákveðni endi á ”isins”. Geri það ekki það er ”i” ekki í endíngu stofnsins, og stofninn eins og í andlagsfallinu að frádregnu ”i”-inu. Þó má búast við að í þessu falli myndist (vegna óþjálni) vissar tvímyndir (t.d. gæti veislsins létt tekið myndið veislisins, njósnsins njósnisins, beljsins beljisins).

ii. Persónufornöfn og önnur fornöfn

Persónufornöfn og ábendíngarfornöfn í kynhlulausu íslensku máli annarsvegar kyngreinandi, og hinsvegar kynhlutlaus.

1. Kyngreinandi persónu– og ábendíngarfornöfn:

Slík fornöfn eru t.d.  ”hann” og ”hún”, ”þeir” og ”þær” – en í kynhlutlausu máli stýra þau hvorki málfræðilegu kvenkyni né karlkyni hliðstæðra orða, heldur bara hvorugkyni (að meðtöldu ”samkyninu”). Þau eru þannig ekki raunverulega kvenkyns- eða karlkyns, en benda þó á raunkyn eða þá kynkennd þeirra persóna sem um er fjallað eða til er höfðað. Nýmynduð persónufornöfn sem ætluð eru til kynhlutlauss brúks, eins og t.d. nýorðið ”hán”eru í raun mest (eða allavegana oft) notuð kyngreinandi, þ.e., sem vísandi til kynseígin persóna.

Meðal ábendíngarfornafnanna eru ”” og ”” kyngreinandi, og ”þessi” í fleirtölunni, ”þessir” og ”þessar”, ”hinn” og ”hin”, ásamt ”sami” í eintölunni, ”sami” og ”sama”. Hvað varðar ”þessi” [þessi/þessi/þetta] er eiginlega eíngin þörf á sérstakri kynhlutlausri mannverumynd, svo sem ég sé það, því að ”þessi” er alltaf hliðstætt, kemur fram með orðinu sem það bendir á (þetta koni; þetta karlmenni), og þá er náttúrulegt að nota hvorugkynið beint. (Ef hinsvegar sú línan ekki er uppi á teníngnum mætti nota t.d. ”þenni” eða ”þensi”)

Athugið: Kyngreinandi persónu- og ábendíngarfornöfn eru aðeins að nota þegar raunkyn (eða kynhneygð) er í fókusi eða einhverju máli skiptir í samheínginu. Þau ættu þannig ekki að vera í brúki þegar kynjun er óþekkt eða alls óviðkomandi.

2. Kynhlutlaus persónu– og ábendíngarfornöfn:

Persónufornafnið ”það” er í sjálfu sér kynhlutlaust, en höfðar klassískt aðalalega til ópersónulegra hluta, og, – svo er sagt , – að eíngi vilji kallast ”það”, nema kanski skáldið og barnið. Þess vegna er þörf á kynhlutlausu fornafni einhverju sem greinilega er af eðli mannverumyndar.

Mörg ólík orð hafa verið lögð til á síðari áratugum sem hentug að brúka sem kynhlutlaust persónufornafn. Þar á meðal, hínhán. Einnig, út frá sænsku (og finsku), henn. Af þessum orðum hef ég leíngi verið að prófa að nota bæði ”hán” og ”henn”, auk ýmissa annarra heimasmíðaðra orða svo sem ”henþa(ð)” og ”þenþa(ð), að beygja eins og ””það”. Sjálfu, eða persónulega, hefur mér (sem mannverumynd af persónu- og ábendíngarfornafninu ”den” í dönsku, norsku og sænsku máli) frá byrjun líkað best við ”þenn”, og notað bæði sem persónufornafn og ábendíngarfornafn ([”sá”/sú”/”það”] > þenn). Svo smám saman komst ég þó að þeirri niðurstöðu að of mikið kom að bera á ”þenn”-hljóðinu í málinu. ég tók þá það til ráðs að halda persónufornafninu sem ”þenn”, en hafa ábendíngarfornafnið ”sá” sem ”” (sbr. enskans ”who”). Þetta féll mér ekki nógu vel í geð, og tók ég þá til að nota ”henn” sem kynhlutlausa persónufornafnið, og ”þenn” sem kynhlutlausa ábendíngarfornafnið. Beygíngarnar hef ég (meðal annarra) haft þannig: henn – henn – henn(u) – henns | þau/þey – þau/þey – þeim – þeirra; þenn – þenn – þenni/þennu – þenns | þau/þey – þau/þey – þeim – þeirra;  (Persónufornafnið ”þey” er hugsað sem sérstök kynhlutlaus mannverumynd eða virðíngarmynd af ”þau”). 

Sem kommentar koni eins á netinu sá ég tillögu um að nota mætti orðið ”þán” sem kynhlutlaust persónufornafn. Það hafði mér ádrei dottið í hug, en leist vel á uppástúnguna (líkist þolfallinu af ”sá”), og valdi að prófa með það, og þá beygja orðið eins og ”hán”, en það beygist eins og ”lán”. Þetta er núverandi ástand þessa máls.

En hvaða orð sem man svo velur sem nýtt kynhlutlaust persónufornafn, svo á það að mínu viti bara að nota kynhlutlaust, það er að seígja, bara þegar raunkyn er óþekkt eða óviðkomandi, eða einhver ástæða er fyrir hendi að dylja það. T.d. þegar rætt er um t.a.m. lækna, forseta, ráðherra, glæpamenni, (vissa) guði. Þannig ber helst ekki að nota þetta kynhlutlausa orð til að tákna persónur af ”þriðja kyninu”, eða einhveri sem kennir sig sem hvorki karlmenni né kvenmenni, sem bæði kynin, eða hinseigin/kynseigin á eitthvern annan hátt. Slíkt brúk fjallar undir kyngreinandi notkun orðsins (skv ofansögðu).

Útfrá þessum hugsunargángi þarfnast ekki bara eins, heldur tveggja ólíkra nýorðmynda í flokki persónufornafna (t.d. ”hán” sem kyngreinandi, og t.d. ”henn”, ”þenn” eða ”þán” eða eitthvað annað sem kynhlutlaust). Það er persónuleg skoðun mín að best sé að ”hán” fái kyngreinandi hlutverk skv. ofansögðu, eða öllu heldur, haldi áfram hafa það hlutverkið, meðan hinsvegar ”þán” í samspili við ábendíngarfornafnið ”þenn” verði látið axla hlutverkið að fúngera sem fullt út kynhlutlaus mannverumynd persónisfornafnsins.

3. Önnur fornöfn og mannverumyndir:

Öll önnur fornöfn má hafa óbreytt eins og í númálinu, en þegar kynhlutleysi er ætlað, einúngis nota hvorugkynsmyndina. Þetta má taka sem berandi meíginregla.

En mörgum mun hinsvegar finnas það afar annarlegt að seígja til dæmis. ”Ekkert má vera á þessu svæði!”, þegar höfðað er til persóna (og fornafnið ekki er hliðstætt hvorugkyns nafnorði eða þá hvorugkynjuðu nafnorði, eins. og t.d. ”karlmenni”, ”kvenmenni” eða ”koni”). Á sama veg má það finnast óþjált eða skrítið að seigja: ”Öll verða að hverfa héðan umsvifalaust!” þegar átt er við persóni, þótt þetta sé líklega vanaatriði, og myndi venjast svo smám saman.

Hvað varðar kynhlutlaus lýsíngarorð höfum við, út frá kynhlutlausum einmyndarorðum svo sem ”hugsi” og ”þurfi”, valt að skeyta ”i”-i að stofninum. Við getum þá gert á svipaðan hátt hér með fornöfnin. Til dæmis ”sjálfur” [sjálfur/sjálf/sjálft] > sjálfi; ”eínginn” [eínginn/eíngin/ekkert] > eíngi;  ”sumur” [sumur/sum/sumt] > sumi;  ”hvor[hvor/hvor/hvort] >hvori; ”einhver” [einhver/einhver/eitthvert] > einhveri; ”einn” [einn/ein/eitt] > eini, ”hinn” [hinn/hin/hitt] > hini, o.s.frv..

Kynhlutlaus mannverumynd sumra fornafna er hentugt að stytta aðeins, eins og t.d.  ”nokkur” [nokkur/nokkur/nokkurt] > nokk(u)ri; ”báðir” {[báðir/báðar/bæði] > báð(a)ri; ”ýmis” [ýmis/ýmis/ýmist] > ým(i)si. 

Önnur gefa af sér alternatífar pródúktir, valfrjálsar orðmyndir, eins. og t.d. ”allur” [allur/öll/allt] > ölli/alli; ”samur” [samur/söm/samt] > sömi/sami; ”annar [annar/önnur/annað] > önnri/annri.

Sum fornafnanna hafa tvennar orðmyndir, og mun þá nægja, finnst mér, að kynhlutleysa annað þeirra. Til dæmis ”annar hver” [annar hver/ önnur hver/ annað hvert] > annri hver; ”annar tveggja” [annar tveggja / önnur tveggja / annað tveggja] > annri tveggja, o.s.frv..

Aðeins örfá fornöfn, – ég finn bara eitt – eru ekki hægt að beita ”i”–myndunareglunni á. Þetta er orðið ”sami” [sami/sama/sama] > ? Vissulega mætti stytta ”sama” + ”i” til ”sam(a)i” > sami, en mér finnst í slíku tilfelli betra að einfaldlega láta hvorugkynsmyndið, ”sama” gilda, en það er óbeygjanlegt í eintölunni (sama) og í fleirtölunni líka (sömu).

Fleirtalan myndast með ”i”-endíngu, eins og í beygíngarmyndum hvorugkynjaðra nafnorða (C1, C2, C3). Það þýðir að nefnifall eintölu og fleirtölu eru nær alltaf eins, nema þegar kynhlutlausa fleirtalan sérmyndast, eins og við látum tilfellið með ”annar” vera. Fleirtalan er hér ekki höfð ”annri”/”önnri”, heldur ”aðri” með útgángspúnkt í karlkyninu. ”Öðri” gæti líka komið til greina.

Orðflokkur fornafna er ekki sérstaklega stór, og því unnt að ákveða beygíngarmunstur þeirra hvert og eitt fyrir sig. Við beygíngar kynhlutlausu mannverumyndanna, hefur það annars jafnan reynst mér vel að hafa mynstrið sem svo að það hafi þessa endastafi:  i – i – u – s | i – a – um – a, og mun það passa allra flestum orðanna (en ég hef einnig orðið þess vari að fleirtalsbeygíngin óvart oft verður hjá mér: i – i – um – a ). Orðmyndum sem í vissum föllum í númáli eru eins í öllum þremur kynjum er síðan gjarnan haldið óbreyttum. Þegar tvær myndir eignarfallsins eru eins verða þær fyrir valinu sem eignarfall mannverumyndarinnar.

Dæmi um beygíngar útfrá þessu munstri eru:

allur”: alli – alli – öllu – alls |alli – alla – öllum – allra;eínginn”: eíngi – eíngi – eíngu – eínskis|eíngi – eínga – eíngum – eíngra;  ”einhver”: einhveri – einhveri – einhverju – einhvers | einhveri – einhvera – einhverjum – einhverra; ”einn”: eini – eini – einu – eins | eini – eina – einum – einna; ”hver”: hveri – hveri – hverju – hvers | hveri – hverja – hverjum – hverra; ”hvor”: hvori – hvori – hvoru – hvors | hvori – hvora – hvorum – hvorra; ”hvorugur”: hvorugi – hvorugi – hvorugi – hvorugs | hvorugi – hvoruga – hvorugum – hvorugra; ”neinn”: neini – neini – neinu – neins | neini – neina – neinum – neinna; ”nokkur”:  nokkri – nokkri – nokkru– nokkurs| nokkri – nokkra – nokkrum – nokkurra;  ”samur”: sami – sami – sömu – sams | sami – sama – sömum – samra;sérhver”: sérhver – sérhver – sérhverju – sérhvers | sérhveri – sérhvera – sérhverjum – sérhverra; ”sjálfur”: sjálfi – sjálfi – sjálfu – sjálfs | sjálfi – sjálfa – sjálfum – sjálfra; ”slíkur”:  slíki – slík – slíku – slíks | slíki – slíka – slíkum – slíkra; ”sumur: sumi – sumi – sumu – sums | sumi – suma – sumum – sumra; ”ýmis”: ýmsi – ýmsi – ýmsu – ýmiss | ýmsi – ýmsaýmsumýmissa; ”þvílíkur”: þvílíki – þvílíki – þvílíku – þvílíks| þvílíki – þvílíka – þvílíkum – þvílíkra; ”báðir” (bara til í fleirtölu)báðri – báðra – báðum – beggja; ”fáeinir (bara til í fleirtölu): | fáeini – fáeina – fáeinum – fáeinna.

Óákveðna fornafnið ”annar” (á sér þá sérstöðu að nefnifall fleirtölu er ekki það sama sem nefnifall eintölu): annri – annri – öðru – annars | aðri – aðra – öðrum – annarra. 

Reglan um ”i”-endínguna er vissulega einföld, og ber því að nota eins og auðið er till kynhlutleysis fornafnanna. Þó sýnist mér, eða kanski væri vert að seígja, bragðast mér, önnur endíng í sumum tilfellum betur. Þetta eftir að ég fékk kynni af eignarfornafnið ”minn/mín/mitt” á finnsku, en það er ”minun”. Sýnist mér þá það vera fallegra að seígja ”vini mínun” en ”vini míni”, og þá jafnframt ”koni þínun” en ”koni þíni”, ”krakki þínun” en ”krakki þíni”. Beygíngarnar hér: mínun – mínun – mínu – míns | míni – míni – mínum – minna /þínun – þínun – þínu – þíns | þíni – þíni – þínum – þinna. Eignarfornafnið ”þinn”/”þín”/”þitt” er hinsvegar ”sinun” á finskunni. Sýnist mér þá það tilvalið sem kynhlutlausa mannverumyndin fyrir afturbeygða eignarfornafnið ”sinn”: [sinn/sín/sitt] > síni/sínun. Beygíng: sínun – sínun – sínu – síns | síni – síni – sínum – sinna.

Ég mun því m.a.o. víkja frá ”i”-reglunni í þeim tilvikum þar sem mér virðist betur á því fara, og leifa ”un” sem alternatífa kynhlutlausa mannverumyndarendíngu.

iii. Lýsíngarorð

1. Mannverumyndir lýsíngarorða:

Slíkar orðmyndir eru ekki ætlaðar til að nota um dauða hluti heldur einúngis um persóni.

Við hvorugkynjun er beygíngum hvorugkyns í núíslensku fylgt í miðstigi og efstastigi. Sérstakar mannverumyndir lýsíngarorða varða bara frumstig sterkrar beygíngar, þannig að veikt beygð lýsíngarorð fylgja við hvorugkynjun nafnorðsins hvorugkynsbeygíngu orðsins.

Sumum má finnast það annarlegt að tala um sig sjálft og aðra í hvorugkyni í setníngum eins og t.d. ”Ég er hrætt við að vera úti að nóttu til”, eða ”[Ég/Þú/Þán] er svo feimið”. Eins og með óákveðnu fornöfnin má þá komast hjá þessu vandkvæði með því að taka fram sérstakar mannverumyndir lýsíngarorðsins, og þá gera það á svipaðann hátt og ofan er gert með t.d. óakveðnu fornöfnin, nefnilega með því að skeyta ”i”-endíngi að stofni orðsins (en, sem sagt, bara þó í frumstigi sterkrar beygíngar) í staðinn fyrir beygíngarendíngi þess: [hræddur/hrædd/hrætt] > hræddi; [feiminn/feimin/feimið] > feimni; [feitur/feit/feitt] > feiti. Þannig: ”Ég er svo hræddi”, ”þú ert of feimi”, ”henn er mjög feiti”. (Í  frumstigi veikrar beigingar, hrædda: ”hrædda mennið”; ”feimna konið”. Dæmi um frumstig og miðstig: ”þenn litla er ýngra systri mitt”.)

Beygíngarmynstrið viljum við hafa eins og fyrir þau flestu fornöfnin, nefnilega þannig að eftirfarandi endíngar skeytist að stofninum, og föllin því endi svona: i – i – u – s | i – a – um – a. Dæmi: stóri – stóri – stóru – stórs | stóri – stóra – stórum – stórra; fallegi – fallegi – fallegu – fallegs | fallegi – fallega – fallegum – fallegra; heim(i)li – heim(i)li – heimilu – heimils | heimli – heimla – heimilum – heimilla; hreini – hreini – hreinu – hreins | hreini – hreina – hreinum – hreinna. (En eins og áður er nefnt um fornöfnin, slysast ég gjarnan í æfíngum mínum til að beygja fleirtöluna þannig: i – i – um – a. Kanski ráð að láta það eftir mér?)

Þess er svo að gæta að í íslensku máli finnst ein gersamlega kynhlutlaus mynd, nefnilega með endíngunni ”-ó”, sbr. ”halló”, ”gjeggó”, ”púkó”, o.s.frv., og má þá hafa hana sem valkost við hlið ”i”-endíngunnar. ”Eg er bara svo ferlega feimó”; ”Það er tótallý sjukó”. Ekki neitt voðalega fallegt kanski, en líklega má venjast því, og það er hvað sem því líður gott að hafa sem valkost að brúka á stundum.

Lokaathugasemd: Kynhlutlausar mannverumyndir er eins og sjá má vel hægt að framskapa, en líklega væri þó lángt betra að man einfaldlega léti sig venjast því að nota hvorugkynið um menneski á sama veg og þegar man talar um (hvorugkyns) hluti. Þá væri minni þörf á að til kynhlutleysis baukast við að breyta túngunni.

iv. Töluorð

Sem nýorð til kynhlutleysis fyrstu fjögurra frumtalanna mætti nota t.d. ”eini”, ”tvei”, ”þrí”, ”fjóri”, og svo nota hvorugkynsmynd raðtalanna. Reyndar er ég inni á að leggja inn ”samkynsmerki” í skrifmáta þessarra töluorða: eyni – tvey – þrý – fjórr. (Sjá næsta lið).

v. Samkynsmerkjun

Sumi furðast (og ýfast) yfir að ég hafi í kynhlutlausa málinu annarlegan skrifmáta. Ég meina þá t.d. að ég ekki virði ng- og nk-regluna (í orðum svo sem ”úngi”, ”leíngi”) og að ég skrifi t.d. lausan greini (”eítt” — ”eín”) með kommu yfir ”i”-inu, og hafi ”y” í ”þey” (þar sem ”þei” hefði kanski verið að vænta), og í ”eyni – tvey – þrý”, og tvö ”r” í ”fjórr”, ”œ” (og ekki ”æ”) í t.d. ”allt í lœgji”…. Visssulega má líta á þetta allt sem sérvitríngastæla frá minni hálfu, og kúnstir, og það liggur örugglega eitthvað í því – en þar með er þó ekki sagan öll. Ég vil nefnilega, að þegar fólk fær litið og hefur tekið að lesa eitthvað einhvern texta á kynhlutleystu máli frá minni hendi, eða einmitt byrjað að plokka upp eitthvað af því sem þar stendur, þá skal það liggja í augum uppi, svo umsvifalaust sem auðið er, að textinn er á kynhlutlausu máli. Þá veit lesandið nánast frá fyrsta augnabliki hvers er að vænta málfræðilega í textanum, og býr sig undir það (eða býr sig undir að reyna eða læra það). 

Svo, hér er í aðra röndina um ”eyrnamerki” einskonar að ræða, ”kynhlutleysismerkjun”, svo að seígja.  Hvort hún svo kemur til einhvers gagns eða ekki, það veit ég svosem ekkert um.  

[síðast endurskoðað 2020-10-04]

______

Einföld uppskrift fyrir kynhlutlausa íslensku

_______

Má fólk eitthvað vera að misþyrma túngumáli sínu?!