Nokkrir þánkar útfrá Knúzgrein Kára Helgasonar um transvæna túngu

[birt 2020-07-07; lítilsháttar endurskoðað 2020-07-09]

Hvernig gerum við íslensku transvænni?” er titill Knúzgreinarinnar. Mjög góð og nauðsynleg er þessi spurníng Kára, sem nú á meir en þrjú ár að baki sér. Mætti leggja til hennar líka: hvernig gerum við mál okkar meira kvenvænt? – Vil ég þá leggja mitt að liði til að leitast við að svara henni:

Hán” er greinilega vinsælast meðal tillaga um kynhlutlaust persónufornafn á Íslandi. Notkun orðsins er hinsvegar allmjög hikandi, og t.d. ekki í jafn allmennri notkun og ”hen” í sænsku, enda íslenskan – ólíkt hinum norðurlandamálunum – þrælkynjað mál.  Fólk er greinilega inni á að hán (eins og hen í sænskunni) sé að brúka til að vísa til kynseigin fólks eða af einhveri sem hvorki vill telja sig til karls eða konu. Reyndar er ég sjálfi inni á að kynhlutlausa fornafnið beri að nota einúngis ef kyn þess som um er rætt er óþekkt eða óviðkomandi, eða ástæða einhver er til að ekki leiða kynið í ljós. Að nota kynhlutlausu mynd persónufornafnsins til að vísa til hinseigin fólks sýnist mér á sinn hátt kyngreinandi, í öllu falli er það sérgreinandi. Ég myndi því vilja leggja til að tekin verði fram tvö ný persónufornöfn, hvaraf eitt er bara notað kynhlutlaust. Sjálfi hef ég í skrifum mínum – útfrá sænskunni og finskunni – mest haft það orðið sem ”henn” (t.d. í beygíngunni henn – henn – henn(a) – henns.

Í fleirtölunni hef ég þá gjarnan notað nýorðið ”þey” (eða þei, sem ég hef stolið úr enskunni) samhliða með ”þau” (þey – þey – þeim – þeirra). Ég hef þá séð þetta nýyrði mitt sem ”mannverumynd” af hvorugkyninu. Slíkra mynda gætir í texta mínum hér að ofan í ”einhveri” og ”sjálfi”. Þannig flæki ég fleirtöluna af kynhlutlausa fornafninu meira en Kári gerir, en leysi samtímis aðra hnúta sem upp myndu koma, til dæmis sambeygíngu lýsingarorðs og fornafns med ákvæðisorði: ”Henn er svo sæti!” – Skíríngin er auðvitað að ég vil gera gerbreytíngu á málinu hvað varðar öll orð sem höfða til persóna eða kyngreinanlegra gerenda.

Aðgerðin fjallar þá í stuttu máli um að (1) hvorugkynja öll nafnorð af slíku tægji (útfrá örfáum gefnum beygingarmynstrum sterkrar beygíngar), og svo annaðhvort (2a) nota hvorugkynsmyndirnar eða (2b) framskapa sérstakar kynhlutlausar mannverumyndir fyrir fornöfn och lýsíngarorð í höfðun til mannvera, aðallega með því að skeyta ”i”-i að stofninum eða kvenkynsmynd orðsins. Til að mynda: [hljóður/hljóð/hljótt] > hljóði; [eínginn/eíngin/ekkert] > eíngi; [allur/öll/allt] > ölli/alli. Að örfáum undantekníngum undanskildum hef ég þá jafnan haft beygíngarendíngarnar í eintölu och fleirtölu þannig: i – i – u – s | i – a – um – (r)a. Þó hef ég út frá finska eignarfornafninu ”minun”, þótt það fegurra að skeita ”-un” að kvenkynsmyndinni en ”-i”: Þannig fremur seígja ”vini mínun” en ”vini míni”; ”kona/koni þínun” fremur en ”kona/koni þíni”, en þetta er örugglega eins og flest annað í málasmíðum smekksatriði. 🙂

Þess er líka að geta að kynhlutlaus mannverumynd sumra fornafna og lýsíngarorða er hentugt að stytta aðeins, eins og t.d.  ”nokkur” [nokkur/nokkur/nokkurt] > nokk(u)ri;  ”ýmis” [ýmis/ýmis/ýmist] > ým(i)si; ”kíminn” [kíminn/kímin/kímið] > kím(i)ni; ”fyndinn” [fyndinn/fyndin/fyndið] > fynd(i)ni. 

”Þurfum við hver/hver/hverju/hvers?” spyr sig Kári. ”Eða jafnvel hver/hver/hveri/hvers til að passa við beygingu háns?” Svar mitt samkvæmt ofansögðu mun vera: hveri/hveri/hveru/hvers.  Hvað svo vandamál Kára með ábendíngarfornafnið ”” varðar, – ”hán er sú sem ég talaði við”– hef ég leyst málið með því að grípa til ábendingarfornafnsmyndar grannmálanna, nefnilega ”den”, afturíslenska það sem ”þenn”, og beygja það svo þannig: þenn – þenn – þenn(u) – þenns | þey/þauþey/þauþeimþeirra. Þegar það svo kemur að ábendðingarfirnafninu ”þessi” þá nota ég ”þensi” eða hef það óbreitt í nefnifallinu, og beygi jafnan þannig: þessi/þensi – þenna – þessu – þess | þessi – þessi – þessum – þessara.

Ýmislegs annars er að gæta við kynhlutleysun málsins, t.d. að taka fram mannverumyndir fyrir töluorðin eða þá temja sér að nota hvorugkynsmynd þeirra þegar talað er um persóni eða gerenda. Einnig þarf að ummynda nokkur valin orð, eins og t.d. ”maður” í setníngu enins og ”maður getur sagt þetta svona”, – en þar nota ég gjarnan hvorugkynið ”man” (og hef þá fleirtölumyndina sem ”mön”), eða í orðum eins og ”yfirmaður”. Sama gildir orð eins og ”ráðherri”, o.s.frv.

Að endíngu: Ég er auðvitað hjartanlega sammála Kára í lokaniðurstöðum greinar henns: ”Hér þarf frekari umræðu til áður en ég get sjálfur tekið afstöðu. Umbætur á fornafnakerfi íslensku eru verðugt verkefni því tungumálið þarf að rúma alla mælendur þess til að viðhalda virði sínu. Þá kemur bæði til að útiloka ekki konur með orðalagi eins og „allir mættir?“ (efni í aðra grein) en einnig fólks á trans-litrófinu sem ekki eru karlar.”  Að þessu hef ég líka sjálft verið að dútla með um áraraðir, og hef þá vappað ólíkar leiðir, allar róttækar, en finn svo þessa leið sem hér er rædd og notuð, þá léttustu. Má nálgast þessar leiðir allar á netinu.

Ég vona, eins og Kári og margi aðri gera, að brátt verði ástandið nægilega þroskað og reiðubúið til að frekari fræðilegrar athuganir og samfélagsleg umræða um kynhlutleysun málsins geti komist almennilega í gáng. Þess er virkilega þörf, því það er ekkert lítið mál, og þarfnast gríðarlega mikillar vinnu og félagslegrar þrautseígju, að breyta, svo að nú ekki sé talað um að gerbreyta túngumálinu! En svo er líka mikið í veði, fyrir bæði hinseiginfólk, tvíkynja fólk, og kvenfólk. Svo og jafnvel fyrir öll mannveri yfirhöfuð sem íslensku talar. ”Pro Lingua Sana!