Ástríkt Fæðri Alheims og Eingetið Bur Þess!

>>pro lingua sana<<

Var einmitt að frétta að nú væri fólki heimilt á Íslandi að í eftirnafni sínu nefna sig ”bur” í stað þess að vera ”son” eða ”dóttir” einhvers. Þetta eru ágætis frétti, sýnist mér, og eitt viðauki valfrelsis mannfólks þar á landi, og að auki vottur gott um virðíngi gagnvart þeim sem hinseígin eru.

Þó virðist mér það ljóður vera á þessu lagaráði, að orðið ”bur” er sjálft karlkyns, og þau sem bera þetta bur, eignast eða fæða það, eru málalega, og ekki bara líkamlega, karlveri og kvenveri. Sjálft hef ég veitt þessu athygli, ekki síst vegna mikilvægis þess sem einmitt foreldris- og barnaskapið hefur í kristnu átrúnaði og sumum öðrum sem ég hefi kynnst.

Bildresultat för Hermitage Museum, St. Petersburg osiris isis horus

Ósíris, Ísis og Hórus, heilög foreldri og buri eitt þeirra

Í því prósjekti sem ég kalla ”einkynsmál” hef ég leitast víð að uppná algeru kynhlutleysi í íslensku máli. Þar hef ég ”bur”, sem og öll önnur nafnorð (nema sérnnöfn) í hvorugkyni, og þá með þessu beygíngi (nefnifallið á sér tvímynd, sjá mínimálfræði íslensks einkynsmáls):

bur/buri bur – buri – burs | buri – buri – burum – bura || burið – burið – burinu – bursins | burin – burin – burunum –  buranna

Foreldraorðin (kyngreinandi) eru svo annarsvegar Móðir/Mæðri og Faðir/Feðri:

móðir/mæðri – mæðri – mæðri – mæðris | mæðri – mæðri – mæðrum – mæðra || mæðrið – mæðrið – mæðrinu – mæðrisins | mæðrin – mæðrin – mæðrunum – mæðranna

faðir/feðri – feðri – feðri – feðris | feðri – feðri – feðrum – feðra || feðrið – feðrið – feðrinu – feðrisinsfeðrin – feðrin – feðrunum – feðranna

Kynhlutlausa foreldraorðið er síðan Fæðri, og er þá nokkuð augljóst hvernig það er myndað: það sem fæðir er kallað svo. Buri er kynhlutlaust orð, og kynhlutlaust mótsvöruni þess er þá fæðri, og hefur það orðið þetta beygíngi:

fæðri – fæðri – fæðri – fæðris | fæðri – fæðri – fæðrum – fæðra || fæðrið – fæðrið – fæðrinu – fæðrisins |fæðrin – fæðrin – fæðrunum – fæðranna

Annað orð eitt sem hefur farið eitt ögn í taugi mér er ”forfeðri”. Vissulega: víst má til kynhlutleysis seígja ”forfeðri og formæðri”, en betra væri að eiga eitt kynhlutlaust orð og sleppa að yfirhöfuð blanda kynunum í þetta. Þar hef ég komið til með að nota orðið ”forveri” okkar, í merkínginu ”mannveri þau sem á undan okkur hafa gengið og sem við erum afkvæmi að”. En auðvitað mætti tala kynhlutlaust um ”forfæðri” hér, og leggja undan orðið ”forveri” fyrir ”formaður”.

Ég hef svo leitast við að kynhlutleysa persónufornöfnin á ýmis vegi, m.a. með því að nota ”Það” um bæði menni og kvenni (og þá gjarnan með stóru ”þ”-i, til að merkja mannverumynd orðsins), og ábendíngarfornefnin ”sá” og ”sú” fá að víkja fyrir ”það”:

persónufornafn: Það – Það – Því – Þess | Þau – Þau – Þeim – Þeirra

ábendíngarfornafn: / það – það – því – þess | þau – þau – þeim – þeirra

Sumu fólki býður við að kallast ”það”. Má þá nota einhvert annað orð sem kynhlutlaust persónufornafn: ”hán” og ”hín” auk ”hé” hefur verið haldið fram, og ”henn”, eða hvers vegna ekki ”þenn”: þenn – þenn(i) – þenni – þenn(i)s?

Orðið ”Guð” er sem önnur nafnorð haft bara í hvorugkyni og ekki í karlkyni og hvorugkyni eins og í íslensku númáli. – ”Herrið”, hið Dýrlega Drottni.

+  +  + 

Sláið gjarna upp í Ritínginu Helga þessu velþekkta, og klassískt karlkynshneigða Guðsorði, og berið saman við kynhlutlausu versin hér að neðan:

Jh 5: 19–30  Þessu svaraði Jesús og sagði við þau: ”Sannlega, Sannlega seígi ég yður: Ekkert getur burið gjört af sjálfu sér, nema það sem Það sér fæðrið gjöra. Því hvað sem Það gjörir, það gjörir burið líka. Fæðrið elskar burið og sýnir Því allt, sem Það sjálft gjörir. Það mun sýna Því meiri verk en þessi, svo að þér verðið öll furði lostin. Eins og fæðrið vekur upp dauða og lífgar, þannig lífgar og burið þau, sem Það vill. Enda dæmir fæðrið ekkert manneski, heldur hefur Það falið burinu dóm allt, svo að öll mannveri heiðri burið eins og þau heiðra fæðrið. Það manneski sem heiðrar ekki burið, heiðrar ekki fæðrið, sem sendi Það.

+ + +

BILD FAMILY LOVE

Regnbogaflaggið er mér eitt fremsta tákn alls baráttis fyrir allskonar jafnrétti, lýðræði og mannfrelsi á vorum tímum. Hér myndi ég vilja vísa Ed Freemans ljósmynd af þegar flaggið er reist í analógíi with Sigurmyndið frá Iwo Jima í Kyrrahafinu. En myndi það er kópírætað, svo ég hef þetta í stað þess. 


Sannlega, Sannlega seígi ég yður: Það sem heyrir orð mitt og trúir því, sem sendi mig, hefur eilíft líf og kemur ekki til dóms, heldur er Það stigið yfir frá dauðinu til lífsins. Sannlega, Sannlega seígi ég yður: Það stund kemur og er þegar komið, að hin dauðu munu heyra raust Guðsbursins, og þau sem heyra munu lifa. Eins og fæðrið hefur líf í sjálfu sér, þannig hefur Það og veitt burinu að hafa líf í sjálfu sér. Og Það hefur veitt Því vald til að halda dóm, því að Það er Mannveruburðið. Undrist þetta ekki. Það stund kemur, þegar öll Þau,  sem  í gröfunum eru, munu heyra raust Þess og gánga fram, Þau, sem gjört hafa hið góða, munu rísa upp til lífsins, en Þau sem drýgt hafa hið illa, til dómsins. Ég megna eigi að gjöra neitt af sjálfu mér. Ég dæmi samkvæmt því, sem ég heyri, og dómi mitt er réttvíst, því ég leita ekki míns viljis, heldur viljis Þess, sem sendi mig.

+  +  + 

Hlekki/Kræki

II. EINKYNSMÁL

Mínímálfræði íslensk einkynsmáls

Kynhlutlaus persónufornöfn og kyngreinandi í kynhlutlausu íslensku máli byggðu á hvorugkyni

 

*

 

Mí Tú-múvmentið 10 ára!

Þetta fréttafyrirsagni, neðanmáls, birtist á tíu ára afmæli hreyfingis þess sem á sínu tími kallaðist á þáverandi íslensku túngi, ”Mí Tú”, – og sem nú réttilega kallast ”Á mig sjálft!-viðbragðið”.

 

Bildresultat för don´t touch my intimate picture

”ÉG Á MIG SJÁLFT!” SAGÐI KARLIÐ ÞEGAR KONIÐ KÁFAÐI Á ÞVÍ*

+ + +

*Fregnið í heildi sínu birtum við síðar, tilsamans með sögulegu analýsi. Mun þá ljóst verða, að all mikið þó hefir hent á bara 10 árum! ”Á-Mig-Sjálft”-viðbragðið hefur valdið miklu og góðu í jafnréttismálum mannverisins, bæði í austri og vestri, og jafnvel í suðri. [Í norðri eru höfð uppi viss tilrauni að einkynsmáli].

Fréttastofið

ÍSLENSKT EINKYNSMÁL

MÍNIMÁLFRÆÐI EINKYNSMÁLS

Fíflamál

 

 

Um ”fíflamál” og fífli í nágrenni mínu

________________

 

Ég rakst á nokkur fífli och fjölmörg falleg bifukolli hjá stóru steini í nágrenni mínu. Ég tók þá myndi þetta og sendi til félaga och vina.

 

MYND Fífli í näagrenni mínu

 

Ég þakka fyrir öll góð viðbrögð, en það svar sem mér þó fannst mest til koma var frá vini mínu einu gömlu, en það skrifaði mér þannig:

”Já takk! Það er komið sumar þegar meira er orðið af fíflum utan húss en innan ;-)”

Frábærlega sagt, og fyndið, – og það á hreinu einkynsíslenski! Vel gert félagi!

 

Mér kemur þá í hug að einnig mætti (í góðu eða illu) kalla kynhlutlaust íslenskt mál og einkynsíslenski sem svo: ”fíflamálið”. Fólk talar jú á stundum ”undir rósi”, svo hversvegna ekki ”í fífli”?

 

II. HLUTI: EINKYNSÍSLENSKI

 

Mínímálfræði íslensks einkynsmáls

[Í VINNSLI OG SYSTEMATÍSKU PRUFUNI Í PRAXÍSI, UPPDATERAS ALLT-EFTIR-SEM]
– senast endurskoðað 2019.09.03 (þess innan 2019.08.16) –

>>pro lingua sana<<

HEILLASYMBÓL

Heillasymból indversks forn- og nútímamenningis

 

Mínímálfræði einhvert, eða örstutt reglugerð yfir íslenskt einkynsmál á grundvelli hvorugkyns (í nærgerði-nær[1]).

+   +   +

I. KAFLI:  HVERNIG MEÐHÖNDLA MÁ ORÐ SKV. FLOKKI ÞEIRRA

1. (a) Öll hvorugkynsorð íslensks númáls má hafa eins, og nota óbreytt, í einkynsmálinu[2], óháð orðflokkum. En hvorgukynsnafnorði má gefa tvímynd í nefnifalli einkynsmálsins skv. kafli III. regli nr. (2) hér að neðan, þó kanski ekki ráðlegt sé.

(b) Atviksorð, forsetníngi og samteíngisorð má hafa óbreytt, en þó fer á stundum kanski vel á því að aðhæfa þau eitthvað nýu málalegu umhverfi þeirra (þannig að t.d. spor af karlkyni og kvenkyni séu afmáð úr þeim).

(c) Meðal lýsíngarorða, sagnorða og reiknisorða eru karlkyns- og kvenkynsmyndi ekki höfð í brúki og aðeins hvorugkynsmyndin notuð, nema því aðeins að einstök súbjektíf völ krefjist þess í sérstökum persónilegum kríngumstæðum.

(d) Það sama gildir um fornöfn/fornefni, nema hvað varðar persónufornöfnin, þar sem samkynsmyndi þeirra eru ávallt og allmennt notuð ef ekki sérstakt ástæði fyrirliggur til að tilgreyna raunkynið eða kennikynið.

(e) Orð einkynsmálsins eru að finna í eintali og fleirtali, og í þremur persónum, alveg eins og í númálinu. Þó er stundum leyft fleirtal orðs, eða öfugt eintal orðs, þar sem númálið ekki leyfir það. Það er einkynsmálið sjálft sem þreyfar sig fram til þess hvernig svonalagað á (hvað einstök orð varðar) að vera. Af hverju, t.d., getur fólk ekki átt ”ásti” ýmis í ”samför” sinni í lífinu? – Fleirtal myndast með ”i” í endíngu nf. og þf. fleirtalsins, annaðhvort sem stofnendíngi (sbr. >b3#2 og >b4#2*9 eða beygíngisendíngi skeytt að stofni, stundum þá hljóðbreyttu stofni, t.d. mann > menn >> menni (sbr >b5#4, >b6#6 og >b7#7).

(f) Samsetníngi orða eru eins og í íslensku númáli, þ.e. með stofnsamansetníngi, eða eignisfallssamsetníngi, eða þá með því að nota teíngstafi (með bindistafssamansetníngi). Við (1) stofnsamansetníngi er fyrri hluti orðsins stofn nafnorðs; við (2) eignisfallssamsetníngi er  fyrri hluti orðsins eignisfall af nafnorði, og endar í eintölu ýmist á -s eða -is (eða -a, við veikt beygingi) í eintalinu, og á -a eða -na í fleirtalinu; við (3) teíngihljóðssamansetníngi er á milli síðari og fyrri liðar skotið inn hljóði sem ekki er eignarfallsendíngi. Þessi teíngistafi/teíngihljóð eru í númálinu: –i, – a, – u, – s, og eru þau í fullu brúki í eínkynsmálinu.

(g) Eignisfallssamsetníngi útfrá fleirtalinu, eru í einkynsmálinu alveg eins og í núíslenskinu. Önnur orðasamsetníngi eru einnig að mestu eins, nema hvað í einkynsmálinu er leyfilegt að sem afbrigði (eða regli) í orðasamansetníngi nota sem teíngihljóð þau hljóð með hverju númálið definíerar eintalseignisfall þess orðs sem myndar fyrra lið orðsins. Þessi hljóð eru þá, fyrir utan þau þegar greindu (–i, – a, – u, – s), einnig –r eða –ar, og –ur. Í praktíkinu inniber þetta að eignisföll númálsins má nota sem afbrigði í þessu samsetníngissamheíngi.  Þannig má tala um ”eignarfall” og ”eignisfall”, ”persónufornöfn” og ”persónisfornöfn”, etc. Gerir það málið liðugra og einfaldara á eitt hátt, og fallegra, en flóknara á annað hátt. Hvort þykir fegurra að tala um ”viskisyóga” eða ”viskuyóga”?

2. (a) Persónufornöfnin eru í fyrsta og öðru persóni alveg þau hin sömu og í númálinu. En í þriðja persóni eru þau annarsvegar kyngreinandi, og hinsvegar samkyns, kynhlutlaus. Kyngreinandi myndi brúkast einúngis þegar raunkynið (eða kennikynið) skiptir einhverju máli í samheínginu (inklúsívt súbjektíft), en þess er að gæta, að þessi persónufornefni þó alls ekki kynstýra öðrum orðum, og eru þannig rétt áhrifalaus, málfræðilega impótent.

(b) Til kyngreiníngis má hafa uppi “hann” ok “hún” í innri fallbeyíngum sínum. Þó færi kanski betur á að nota eftirfarandi myndi sem meira passa inn í einkynsumhverfið: hanþa(ð) – hanþa(ð) – hanþ(v)í – hanþess / húnþa(ð) – húnþa(ð) – húnþ(v)í – húnþe(s)s. Hvað varðar hið núorðið nánast viðurkennda (?) ”hán” í íslensku númáli (hán – hán – háni – háns), myndi ég vilja líta á það sem á sitt hátt kyngreinandi, þ.e. til að aðgreina mannveri[3] sem eru kynseigin, líkamlega öðruvísi eða öðruvísi kynhneigð en þau manneski sem líta á sig sem karlmenni og kvenni og eru sátt við það (sísveri). >>Nýlega hafa fornöfnin hán, hé og hín rutt sér til rúms hérlendis. Þau eru einkum notuð af kynsegin fólki. Orðin taka oftast með sér hvorugkyn (þótt það geti verið misjafnt hvað fólk kýs í þeim efnum).<< Hán – kynhlutlaus persónufornöfn”, Hinsegin frá Ö til A

(c) Ofannefnda kyngreinandi brúk af fornafninu er af öðru tagi en þegar við notum kynhlutlaust fornafn um fólk sem við ekki þekkjum til raunkyns á, eða þegar raunkyn ekki kemur málinu við og þessvegna ekki er í fókusi. Hér er fornafnið notað kynhlutlaust, sem samkyn. Þetta mætti meðal persónufornafna í 3. pers. hafa t.d. þannig: henn – henni – henni – hennis. Eða kanski eittvert af þeim orðformum sem þegar hefur verið stúngið upp á, svo sem ”hán”, ”hé” eða ”hín” (þegar þau ekki eru notuð til kyngreiningis). Eitthvað var mér að detta í hug líka orð eins og þenn – þenn(i) – þenni– þenn(i)s (það er óneitanlega eitthvert innibúandi vísandi til persónu í því, finnst mér), og hallast ég einna helst að því orði. Einnig, eða í stað þessara, mætti e.t.v. brúka  þenþa(ð) – þenþa(ð), – þenþví – þenþ(es)s….. Sumu fólki er meinilla við að kallast ”það”, og líklega er einmitt það frjóángi ”þenþað”-tillagis þessa.

En líklega er þó einfaldast – þrátt fyrir allt – að bara nota það, sem kynhlutlaust persónufornefni og leyfa sér að venjast því.  Mannverismynd (eða mannverumynd) þessa orðs má svo í skrifuðu máli merkja með stóru stafi (Það) á svipað hátt sem gjarnan er gert med guðverið (Guð). – En hvaða form einstakt fólk svo velur sér, ber þó að nota það allstaðar þar sem raunkyn ekki er í fókusi, ekki skiptir máli, er óviðkomandi, misvirðandi (eða eitt ekkert vill koma in á þau sálmin).

(d) Fleirtalsmyndi persónufornafna eru eínhlýt: “þeir” og “þær” eru ekki í brúki, heldur er hvorugkynsmyndi núíslenskisins notuð, ”þau”, og þetta til og með þegar höfðað er til að öðru leiti kyngreindra persóna. Fer þá vel á að nota mannverumyndin og þannig kapítalisera: Það – Það – Því – Þess | Þau – Þau – Þeim – Þeirra.

(e) Orðið þenþa(ð) má nota sem ábendíngisfornafn í mannverumyndi (bara notað um lifandi súbjekt), en hlutverumyndið ”það” má nota bæði um hluti og um mannveri (manneski) og önnur lifandi og skyni borin veri (t.d. Guði). ”Það” með stóru stafi gildir sem mannveruform. 

II. KAFLI:  UM ORÐ AF FLOKKI NAFNORÐA OK BEYGÍNGI ÞEIRRA

Breytíngi frá íslensku númáli til íslensks einkynsmáls eru róttækust í flokki nafnorða (þ.e. samnafna meðal þeirra, því sérnöfn nýbeygjanst normalt ekki). Þau fela í sér annarsvegar, (a) að óákveðið laust greini er gjarnan notað fyrir framan eða bakvið orð (og stundum báðum megin), til að styðja einkynið eða bara vegna þess að það þykir vel á því fara, og hinsvegar, nokkuð sem er mun viðameira, (b) nýsteypíngi karlkyns- og kvenkynsorða till einkyns byggt á hvorugkyni númálsins.

Það hefur geíngið á ýmsu í þessu mínímálfræði einkynsíslensku, allt frá fyrstu tilraunum mínum í Lokanótum***** að Corpus Hermeticum, yfir fimmbeygíngamunstrið í fyrsta mínímálfræðinu og síðan Sjöbeygíngmynstrið, og að lokum Nýa Sjöbeygíngamunstrið, til þessa endurskoðaða Mínímálfræðis sem nú fyrirliggur.

Þegar ér fann fram til að (a) vísa vissum karlkyns- og kvenkynsorðum frá nýu beygíngarmynstrunum, frá upphafi (>b4) og (>b5), til eins eða annars af sterku beygíngum hvorugkyns, og (b) úr því sem ég hef kallað (>b5), spinna tvö ný beygíngismynstri (b>6) og (>b7), og vísa afgángi (>b5)-orðanna til (>b4), hef ég uppgötvað, að vel meígi halda fegri orðanna, og jafnvægi málsins þótt (>b5) verði fellt niður að öllu.  Þetta sem nú fylgir er þá það nýa sjöbeygíngamynstri sem ég hef augnað. Til að forðast ruglíngu minnis míns legg ég til bráðabrigða inn i parentesið # til að upplýsa sinnið um gamla raðtalið. Ég kasta hér um raðskipulaginu og læt veika beygíngismynstrið (>b1#3) inleiða uppreikníngið. Öll önnur mynstri eru sterks beygíngis. Hvað varðar (<b3#2) fann ég mig nauðbeygt að tékka upp hvort ég mögulega hefði misskilið eithvað mynstrið, og í stað þess að vera endíngislaust í flestum föllum, væri það með beygíngarendíngi í þeim öllum. Svo var þó ekki hvað ég fæ séð (sjá um stofn og endíngi í (<b2))

+   +   +

Beygíngarmynstur hvorugkyns í númálinu eru (að einstökum orðum undanteknum, sbr. “fé”) þrjú, ett veikt og tvö sterk.  Hér er þriðja munstrið sýnt með eindíngarafbrigðum sem stundum koma af umsteypíngi arða til þessa munsturs )stofn + endíngið ”i”) (“ø” táknar að orð sé stofn án beygíngisendingis, “” greinir að föllin, “|” greinir að eintal og fleirtal, “||” greinir að óákveðni og ákveðni, “/”  táknar afbrigði, t.d. tvímynd orða eða beygíngarafbrigðiorða):

1: (>b1#3) a – a – a – a | u – u – (u)m – (n)a

|| að – að – anu – ans | un – un – unum –(n)anna

auga – auga – auga – auga | augu – augu –augum – augna || augað – augað – auganu – augans | augun – augun –  augunum – augnanna; nýra – nýra – nýra – nýra | nýru – nýru – nýrum – nýrna || nýrað – nýrað – nýranu – nýrans | nýru – nýru – nýrum – nýrna; eista – eista – eista – eista | eistu – eistu – eistum – eistna; bjúga – bjúga – bjúga – bjúga | bjúgu – bjúgu – bjúgum – bjúgna || bjúgað – bjúgað – bjúganu – bjúgans | bjúgun – bjúgun – bjúgunum – bjúgnanna; firma – firma – firma – firma | firmu – firmu – firmum – firma || firmað – firmað – firmanu – firmans | firmun – firmun – firmunum – firmanna; drama – drama – drama – drama | drömu – drömu – drömum – drama || dramað – dramað – dramanu – dramans | drömin – drömin – drömunum – dramanna.

2: (>b2#1) ø – ø – i – s | ø – ø ­– (j)um – a

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – [j]anna;

nef – nef – nefi – nefs | nef – nef – nefjum – nefja | nefið – nefið – nefinu – nefsins | nefin – nefin – nefunum – nefjanna; trog – trog – trogi – trogs | trog – trog – trogum – troga || trogið – trogið – troginu – trogsins | trogin – trogin – trogunum – troganna; eitur – eitur „ eitri – eiturs | eitur – eitur – eitrum – eitra || eitrið – eitrið – eitrinu – etursins; vetur – vetur – vetri – veturs | vetur – vetur – vetrum – vetra || vetrið – vetrið – vetrinu – vetursins | vetrin – vetrin – vetrunum – vetranna; reður – reður – reðri – reðurs | reður – reður – reðrum – reðra ||reðrið – reðrið – reðrinu – reðursins | reðrin – reðrin – reðrunum – reðranna; hamar – hamar – hamri – hamars | hömur – hömur – hömrum – hamra || hamarið – hamarið – hamrinu – hamarsins | hömrin – hömrin – hömrunum – hamranna.

3: (>b3#2) ø / i – ø / i – ø / i – s / is | ø / i – ø / i­ – (u)m – 

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna;

belti – belti – belti – beltis | belti – belti – beltum – belta || beltið – beltið – beltinu – beltsins | beltin – beltin – beltunum – beltanna; stykki – stykki – stykki – stykkis | stykki – stykki – stykkjum – stykkja || stykkið – stykkið – stykkinu – stykkisins |stykkin – stykkin – stykkjunum – stykkjanna; leiði – leiði – leiði – leiðis | leiði –leiði – leiðum – leiða || leiðið – leiðiðð – leiðinu – leiðisins | leiðin – leiðin – leiðunum – leiðanna; mæðri – mæðri – mæðri – mæðris | mæðri – mæðrii – mæðrum – mæðra || mæðrið – mæðrið – mærinu – mæðrisins | mæðrin – mæðrin – mæðrunum – mæðranna; veiði – veiði – veiði – veiðis | veiði – veiði – veiðum – veiða || veiðið – veiðið – veiðinu – veiðisins | veiðin  – veiðin – veiðunum – veiðanna; tækni – tækni – tækni – tæknis | [tækni – tækni – tæknum – tækna] || tæknið – tæknið – tækninu – tækn[i]sins | [tæknin – tæknin – tæknunum – tæknanna]; mýri – mýri – mýri – mýris | mýri – mýri – mýrum – mýra || mýrið – mýrið – mýrinu – mýrsins | mýrin – mýrin – mýrunum – mýranna; gleði – gleði – gleði – gleðis | gleði – gleði – gleðjum – gleðja || gleðið – gleðið – gleðinu – gleðsins | gleðin – gle-in – gleðunum – gleðanna,

+   +   +

(c) Við ummyndun karl- ok kvenkynsorða númálsins til einkyns er hallast einúngis að sterku munstrunum. Sumum karlkyns- og kvenkynsorðum númáls er hægt að vísa beint til annaðhvort (>b2#1) og (>b3#2), og dæmi um slík (orð og beygíngi þeirra) eru hér að ofan tekin upp tilsamans með nokkrum upprunalegum hvorugkynsorðum. Án sérstaks umsteypíngis er t.d. hægt að vísa nokkrum orðanna beint til (>b2#1), en þetta eru orð sem hafa lokasamhljóðið ”r” stofnlægt. Slík orð eru t.d. ”vetur” og ”reður”, og beygist þá eins og ”sumar”, ”hreiður, ”leður” og önnur hvorugkynsorð (>b2#1)-beygíngis. Önnur orð af karl- eða kvenkyni í núíslenskinu, má færa beint til (>b3#2), eins og t.d. nýorðaafbrigðin ”feðri” (með sama merkíngi og ”faðir”) og ”bræðri” (sem beygist eins og ”mæðri”, og einnig sum gömul og gild orð, eins og t.d. ”veiði” (má beygja eins og ”seiði”), en þá er á stundum spurníngi eítt hvrt ”i”-ið heyri tl stfns eða ekk, g af þeim sökum er í (>b3) ”i” haft sem afbrigði (þ.e. egnlega ø + ).

Það eru þó fæst nafnorð sem eru af þessu tagi, og koma þá fram í einkynsmálinu fjögur ný beygíngarmynstri, sem tákna má með (>b4),  (>b5), (>b6) ok (>b7) – en auðvitað eru önnur munstur möguleg. Athugið að (>b6) og (>b7) eru ekki nauðsynleg mynstri, heldur höfð uppi eiginlega bara til að gera beyíngarendíngi aðeins fjölbreytilegri og fallegri (”a” og ”u” í þf.et.).

Það sem er sameiginlegt fyrir öll þessi fjögur munstur, og þau upprunalegu sterku beygíngismynstrin, er að þau enda öll á ”i” í þágufalli, en það er bara í (>b3#2)-beygínginu og (>b4#2*, sjá neðan) sem þetta ”i” er hluti af stofni. Það sem að auki er sameiginlegt nýu beygíngarmynstrinum (andstætt því sem er í (>b2#1), en [í samræmi við það sem gerist í (>b3#2)], er að þau í nefnifalli og þolfalli fleirtalsins enda á ”i”, og – burtséð frá hljóðvörpum – endurtaka þannig þágufallsmynd eintalsins. Í (>b2#1) er það hinsvegar með þolfallið  og nefnifallið sem þessu er þannig varið. Eins og fært er fram í einu reglanna hér að neðan (í kap III), er beygíngarmynd þágufalls eintalsins þess fyrirutan látið gilda sem valfrjálst tvímyndi nefnifalls í eintalinu, allavegana þegar um umsteypt orð er að ræða.

 4: (>b4#2*) ir/ø – ø – ø – s | ø – ø ­– (u)m – a

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna;

læknir/lækni – lækni – lækni – læknis | lækni – lækni – læknum – lækna || læknið – læknið – lækninu – lækn[i]sins | læknin – læknin – læknunum – læknanna;  mælir/mæli – mæli – mæli – mælis | mæli – mæli – mælum – mæla || mælið – mælið – mælinu – mæl[i]sins | mælin – mælin – mælunum – mælanna; veitir/veiti – veiti – veiti – veitis | [veiti – veiti – veitum – veita ]|| veitið – veitið – veitinu – veitisins | [veitin – veitin – veitunum – veitanna]; hræsni – hræsni – hræsni – hræsnis | [hræsni – hræsni – hræsnum – hræsna] || hræsnið – hræsnið – hræsninu – hræsnisins | [hræsnin  hræsnin – hræsnunum – hræsnanna]; bætir/bæti – bæti – bæti – bætis | bæti – bæti – bætum – bæta || bætið – bætið – bætinu – bætsins | bætin – bætin – bætunum – bætanna; ginnir/ginni –  ginni – ginni – ginnis | [ginni – ginni – ginnum – ginna] || ginnið – ginnið – ginninu – ginnisins | [ginnin – ginnin – ginnunum – ginnanna]; kælir/kæli – kæli – kæli – kælis | kæli – kæli – kælum – kæla || kælið – kælið – kælinu – kælisins | kælin – kælin – kælunum – kælanna

5: (>b5#4) ur*/r*/l/n/ø – ø – i – s | i – i ­– (u)m – a

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – anna;

[*nema ”r”-ið sé stofnlægt, en þá beygist orðið annaðhvort eða bæði sem (>b1#2, nf.þf.ft með –ø) og (>b5#4, nf.þf.ft. með –i)]

strákur/stráki – strák – stráki – stráks | stráki – stráki – strákum – stráka || strákið – strákið – strákinu – strákisins | strákin – strákin – strákunum– strákanna; gaur/gauri – gaur – gauri – gaurs | gauri – gauri – gaurum – gaura || gaurið – gaurið – gaurinu – gaurisins | gaurin – gaurin – gaurunum – gauranna; kjóll/kjóli – kjól – kjóli – kjóls | kjóli – kjóli – kjólum – kjól || kjólið – kjólið – kjólinu – kjólisins | kjólin – kjólin – kjólunum – kjólanna; hestur/hesti – hest – hesti – hests | hesti – hesti – hestum – hesta || hestið – hestið „ hestinu – hestsins | hestin – hestin – hestunum – hestanna; pottur/potti – pott – potti – potts | potti – potti – pottum – potta; móðgun/móðguni – móðgun – móðguni – móðguns | móðguni – móðguni – móðgunum – móðguna || móðgunið – móðgunið – móðguninu – móðgunsins | móðgunin – móðgunin – móðgununum – móðgunanna; kaðall/kaðli – kaðal – kaðli – kaðals | kaðli – kaðli – köðlum – kaðla || kaðlið – kaðlið – kaðlinu – kaðlisins | köðlin – köðlin – köðlunum – kananna; konúgur/konúngi – konúng– konúngi – konúngs | konúngi – konúngi – konúngum – konúnga || konúngið – konúngið – konúnginu – konúngsins | konúngin – konúngin – konúngunum – konúnganna; nauðúng/nauðúngi – nauðúng– nauðúngi – nauðúngs | nauðúngi – nauðúngi – nauðúngum – nauðúnga || nauðúngið – nauðúngið – nauðúnginu – nauðúngsins | nauðúngin – nauðúngin – nauðúngunum – nauðúnganna.

 6: (>b6#6) i* – a – i – is | i – i ­– (u)m – a

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – nna;

[*ef veikt karlkynsorð sem endar á ”ri”, ”i”, annars (>b3#2)]

gluggi – glugga – gluggi – gluggis | gluggi – gluggi – gluggum – glugga| gluggið – gluggi- – glugginu – glugg[i]sins | gluggin – gluggin – gluggunum – glugganna; andi – anda– andi – andis |  öndi –  öndi – öndum  – anda || andið – andið – andinu –and[i]sins | öndin – öndin – öndunum – andanna; moli – mola – moli – molis | moli – moli – molum – mola || molið – molið – molinu – mol[i]sins | molin  molin  molunum – molanna; bjáni – bjána – bjáni – bjánis | bjáni – bjáni – bjánum – bjána || bjánið – bjánið – bjáninu – bjánisisns | bjánin – bjánin – bjánunum – bjananna; bóndi –  bónda – bóndi – bændis | bændi – bændi – bændum – bænda; dóni – dóna – dóni – dónis | dóni – dóni – dónum – dóna || dónið – dónið – dóninu – dónisins | dónin –  dónunum – dónanna.

7: (>b7#7) a/ø* – u – i – is | i – i ­– (u)m – a

|| ið – ið – inu – sins | in – in – unum – nna.

[*ef stofnið enfdar á viðskeytinu ”íng”]

drottníng/drottníngi –  drottníngu – drottníngi – drottníngis | drottníngi – drottníngi – drottníngum – drottnínga || drottníngið – drottníngið – drottnínginu – drottníngisns | drottníngin – drottníngin – drottníngunum – drottnínganna; stúlka/stúlki – stúlku – stúlki – stúlkis | stúlki – stúlki – stúlkum – stúlkna || stúlkið – stúlkið – stúlkinu – stúlksins – stúlkin – stúlkin – stúlkunum – stúlknanna;  kanna/kanni – könnu – kanni – kannis | könni – könni – könnum – kanna || kannið – kanni- – kanninu – kannisins | könnin – könnin – könnunum – kannannna; kona/ koni – konu – koni – konis | koni – koni – konum – kona/kvenna || konið – konið – koninu – konisisns | konin – konin – konunum – konannna/kvennanna; hnýsa/hnýsi – hnýsu – hnýsi – hnýsis | hnýsi – hnýsi – hnýsum – hnýsa || hnýsið – hnýsið – hnýsinu – hnýsisins | hnýsin – hnýsin – hnýsunum – hnýsanna; hola/holi –  holu – holi – holis | holi – holi – holum – hola || holið – holið – holinu – holisins | holin – holin – holunum – holanna; forneskja/forneskji – forneskju – forneskji – forneskjis | forneskji – forneskji – forneskjum – forneskja || forneskjið – forneskjið – forneskjinu – forneskjisins | fornneskji – forneskji – forneskjum – forneskja.

III. KAFLI:  UM ORÐAMYNDUN OG TVÍMYND ORÐA

(1) Fyrsta frumreglið er að karlkyns- og kvenkynsorð númáls meígi halda myndi sínu óbreyttu í nefnifallinu (t.d. hrókur/hrókihrókhróki – hróks | hrókihrókihrókum – hróka; bíll/bíli – bíl – bíli – bíls | bíli – bíli – bílum – bíla). Öll umsteypt orð beygjast í sterku beygíngi og stofn þeirra er að finna í þolfalli orðsins, eins og í íslensku númáli, endíngislaust (ø), nema í (>b6 og >b7), þar sem taka þarf sérhljóðið burt til að hafa stofnið án endíngis.

(2) Annað meíginregli er að þágufallsmyndið er alternatíft mynd nefnifallisins, þannig að umsteypt orð, eigasér gjarnan (en ekki alltaf) tvímynd, og það er frjálst að brúka hvort afbrigðið sem er. Er all trúlegt að þessu tamari einkynsmálið er einu orðið, þessu meira beri á ”i”-myndinu. (>b1#3 og >b3#2 geta ekki haft neitt tvímynd.)

(3) Þriðja aðalreglið er svo að nefnifall ok þolfall í fleirtali fylgir þágufallsmyndi eintalsins þegar um er að ræða umsteypt nafnorð. Um upprunaleg hvorugkynsorð gildir hinsvegar að þau fylgja nefnifalls- og þolfallsmyndinu (þannig t.d. stóll/stólistól – stóli – stóls | stóli – stóli – stólum – stóla, en ból/bóliból – bóli – bóls | ból – ból – bólum – bóla). [Fleirtali sumra umsteyptra orða (>b2#4, >b6#6 og b7#7) myndast þá með stofni +”i”, en med endingislausu stofni (ø) þegar um er að ræða sterkt beygíngi hvorugkynsorðs númáls.]

(4) Fjórða höfuðreglið við umsteypíngi karl- og kvenkynsorða til einkyns á grundvelli hvorugkynsins, er að endi orðið í nefnifalli á “ur”, ”r”, “l”, eða ”n”, eða þá að það sé endíngislaust (-ø), og  hvorki ”i” né ”r” sé í síðasta atkvæði stofnsins, né heldur ”íng”, ”úng”, eða ”ng”, – (orðstofnið þannig endi á “ð”, “d”, ”g”, “t”, “f”, ”k”, “l”, “m”, “n”, “ó”, “p”, “s”, “á”, “í”/“ý”, “ú”, “au”, “ei”/”ey”, eða “ur”, “rí”, “an”, ”un”, “ar”, eða “r”),  – þá beygist orðið skv. (>b4)-mynstrinu. Þolfall eintalsins er þá sama sem stofn orðsins, og eignisfall þessmyndast með stofni + ”s” (nema þegar það væri of óþjált, sjá um undantekníngi hér að neðan í regli 8), og þar með myndast ef. et. í ákveðni með ”sins” að stofni. Fleirtalið myndast með ”i”-endíngi í nf. og þf. Dæmi um slík orð eru ”pottur”, ”maður”, ”ljóður”, ”staur”, ”hestur”, ”koppur”, ”gámur”, ”móðgun”, ”líðan”, ”hróp” ”lás”, ”fat”, ”bíll”, ”kjóll”, ”hríngur”, ”kaðall”, ”steinn”,”svín”, ”laug”. – En sé ekki orðið til í eintali, þá reiknast það til (>b5#1) ef það er endíngislaust í nf. og þf fleirtalsis. og stofnið ekki endi á ”i”. Dæmi eitt um slíkt orð er ”dyr”

(a) En sé ”r” hér ”stofnlægt” (með í öllum föllum), þá  fellur orðið undir annað hvort/eða bæði (<b2#1)-beygíngi og/eða (<b5#4), eftir því hvaða fleirtalsmynd nefnifalls og þolfalls er valið ( ø, eða – i). Slík orð eru t.d. T.d. ”vetur”, ”reður”, ”kamar”. (Þetta leiðir til valfrjálsra tvímynda í nf. og þf. fleirtalisins, t.d. vetur/vetri, reður/reðri, kömur/kömri eða kamri”.)

(5) Fimmta frumreglið er svo að endi orðið í nefnifalli á beyíngarendínginu “ir”, ”ri” eða “i”, eða sé það án beygíngisendíngis (ø), og stofn þess endi á “i”, “ni”, “ri”, “ir”,“íng”, “úng” eða “ng”, þá séu þau meðhöndluð þannig:

(a) Falli stofn orðsins í öllu virkilega eða formlega að (>b3#2)-mynstrinu, þá er því annaðhvort vísað þángað til beygíngis síns (dæmi um slík orð eru ”heiði” og ”virkni”, ”þjóðrækni”), eða þá, ef nefnifallið endar upprunalega á ”r” og ”i” er í stofnendi, þá er beygíngismynstri þess (>b4#2*). (Dæmi um slík orð er ”græðir”, ”hlæðir”, ”þynnir”).  – Fyrir orð sem ekki eru til í fleirtali gildir að stofn þeirra endi á ”i” og geti þannig formlega fallið inn í mynstrið.

(b) En sé orðið veikt karlkynsorð og ”i”-ið heyrir ekki til stofnsins, þá má beygja það skv. (>b6#6): Dæmi er sérnafnið ”Rerir”, samnafnið ”hnerri”, og ”bolli”. Þó er þess að gæta, að þetta beygíngismynstri, eins og (>b7), er fram tekið vegna þess að hvað varðar mörg orð er það mun fallegra og viðkunnanlegra að beygja svo en skv. (>b2#5). Þó er þetta ekki alltaf þannig, og af þeim sökum er ég sjálft hneigt til að leyfa (>b2#5)-beygíngi þegar mani finnst það fegurra eða þjálla.

(c) En þau þeirra orða sem sem falla undir þetta regli, og sem hafa stofn sem endar á “íng”, “úng” eða “ng”, fá ”i” eða ø sem möguleg nf. endíngi.  Þeim er vísað til (>b7#7) til beygíngis síns. Slík orð eru t.d. ”teikning”, ”meiníng”, ”drottníng”, ”kenníng”. Endi stofnið hinsvegar á “úng” eða “ng”, er orðinu vísað til (>b5#4). Slík orð eru t.d. ”konúngur”, og ”fáng”.

(6) Sjötta aðalreglið er að sé orðið veikt kvenkinsorð sem endi á ”a” í nefnifalli, þá beygist það skv (>b7#7). Dæmi um slík orð er ”stelpa”, ”kanna”, ”kráka”, ”tunna”, ”kona”.

(7) Eitt sjöunda og mikilvægt regli er að (a) viðskeytta ákveðna greininu er ekki skeytt að endíngum sem –ur; -ir; og –a etc..  Þetta viðskeytta greini er þannig alveg eins og í hvorgukyni sterks beygíngis í númálinu (”-að” er notað aðeins í veika beygínginu). Þannig t.d. kerra/kerri > kerrið, ekki kerraið, og ekki kerrað ; maður/manni > mannið eða maðrið, en ekki maðurið). (b) Laust greini er einúngis notað í hvorugkynsmyndum sínum (eitt, ein; ”stúlki eitt sat á stóli”;”stúlki ein dönsuðu þar tilsamans”; ”menni eitt sat á einu steini út við vegið”).

(8) Áttunda reglið er síðan að hljóðbreytíngi og hljóðvörp allskyns eru höfð uppi í beyíngunum þegar tök eru á, og vel virðist á því fara. Ekki er annað en eðlilegt að ný hljóðvörp komi upp í nýu língvistíska umhverfi einkynsmálsins, en ég sjálft kann því miður ekki skil á öllum þeim undirliggjandi reglum sem þar eru að verki, í öllu falli ekki enn. – Til þess mun sinnið þarfnast meira reynslis. Vil þó þegar, allavegana í tilraunarskyni, að hljóðbreytíngi meígi eiga sér stað í nefnifalli og þolfalli fleirtalsins þegar t.d. ”æ” eða ”ö” eru í fleirtalsþágufallinu (t.d. bóndi  >> bændi; hani >> höni; manni >> mönni), þ.e. að svo miklu leiti sem einu finnst það fara vel á því. Með öðrum orðum er þá opnað hér fyrir valfrjáls tvímyndi í þessum beygíngarföllum.

(9) Að lokum eitt regli kríngum óþjálni: Þá er orðmyndið er alltof óþjált í eignisfalli óákveðna og ákveðna eintalsins í (>b4), má leyfa sem orðaafbrigði að eignarfallismynd (>b5#4; b6#6; >b7#7) beyíngarmynstranna sé notað í staði þess: Dæmi: kvísl/kvísli – kvísl – kvísli – kvísls/kvíslis || kvíslið – kvíslið – kvíslsins/kvíslisins; eign/eigni – eign – eigni – eigns/eignis | eignið – eignið – eignsins/eignisisns. Þetta má líka gera þótt óþjálni ekki sé aðalmálið, heldur fegurðið. Þegar fólki þannig finnst betur fara á að hafa ”is”-endíngið en á ”s”-endíngið þá er það bara að fylgja því hjarta sínu. T.d. má sumum þykja fallegra að tala um að gánga til glötunis, en að tala um að gánga til glötuns.

(10) Síðasta reglið er svo að taka beri tillit til þess málaumhverfis sem beygíngi einkynsmáls út frá reglugerðum sínum inniber, þannig að t.d. krafið að þágufall eintalsins alltaf endi á ”i”-hljóði, og fleirtal í nf. og þf. mjög oft svo, ásamt því að nf.et. oftast á sér tvímyndi sem reproduserar þágufallsmyndið og þannig endar á ”i”, sé leift að alstra nýyrði sem fylgja mynstri sterks beygíngis. T.d. þar sem ”r” er stofnlægt: faðir/feðri – feðri – feðri – feðris | feðri – feðri – feðrum – feðra; bróðir/bræðri – bræðri – bræðri – bræðris | bræðri – bræðri; dóttir/dætri – dætri – dætri – dætris |dætri – dætri – dætrum – dætra.

V. KAFLI:  NOKKUR ORÐ UM ÞETTA LATHUNDI OG ÞAÐ SEM SÍÐAR KEMUR

4. Þetta litla málfræði getur ekki á nokkurt veg verið úttæmandi, en þó held ég að það geti þjónað sem einfalt lathundi eitt ef fólk vill tileinka sér málið og skrifa texti á því. Áhugið á að tileinka sér einkynsíslenskið eða kynhlutlaust íslenskt mál er reyndar sáralítið, en man veit aldrei hvað framtíð þessa máls ber sér í skauti.

Hvað sem því líður, hygg ég, að yrki fólk þó eitthvað að ráði þetta mál skv. þessu reglugerði, munu tendensi í málfari smám saman lyfta fram “i”-myndi tvímyndarinnar í nefnifallinu, sem það vinsælla, og að einhverju leiti lyfta karlkyns- og kvenkynsmyndum númálsins brott í einnig þessu falli. Þetta meðal annars sakir þess að mikið ber á “i”-endínginu orðsins (alltaf í þágufalli eintalsins og mjög oft í nefnifalli og þolfalli fleirtalsins, og í mörgum eignarfallsorðasamsetníngum útfrá eignisfallinu í eintali, og með teíngistafinu “i”). Orð eins og t.d. “reglugerð” mun þá í slíku tiviki líklega minka í tíðni frammi fyrir “reglugerði”, og “hestur” fyrir “hesti”, “þræll” fyrir “þræli”, “maður” fyrir “manni”/”menni”, og jafnvel “kona” fyrir “koni”….

Ég vil að lokum þessa pistils sérstaklega geta þess, að jafnfel þótt nota meígi í nf. et. orð (frá karlkyni og kvenkyni núíslenskis) alveg óbreytt eins og þau eru í númálinu, þá snúa orðin einúngis að einkyns fallorðum. Við seígjum ekki “einn maður” eða “ein kona”, heldur ”eitt maður” og “kona eitt”; “maður þetta er fallegt en konið þarna stórt”; “þetta reglugerð er örlítið og ófullkomið”; ”þetta tunna er nær því fullt orðið”.

Reyndar væri alveg hægt að framskapa einkynsíslenski (einskyns “nærgerð nær-nær”) sem leyfir öllum nafnorðum að halda beyíngismyndum sínum óbreyttum, í öllum föllum, en þá umlykja þau einhlýtu beyíngi hvurugkynsins, gegnum þau fallorð sem að orðmyndunum lúta. Dæmi: >>Og hugur þess manns er í jafnvægi, er fær dreígið skynjanir sín frá nautnamunum, eins ok skjaldbaka eitt, er fær dreígið öll limi sín inn undir sig sjálft.<< – Hvort heldur man geri það, eða eins og hér er gert, leyfi karl- ok kvenkynsmyndi orðanna sem afbrigði einúngis í nefnifall eintalsins og einnig í þolfalli við (>b6#6)- og (>b7#7)-beygíngi, er þetta ekkert einfalt mál. Að klára af þetta leikfimi hugs og sáls, og í öllu beygja málið rétt, er absólút ekki létt og krefst mikils sjálfsagis, varkárnis og æfíngis. Gömlu hann- og húnorðin, beygíngi þeirra og ýmis endíngi, eru huginu töm og því espíngi sem leiða það stöðugt afleiðis. Þessi orð sem slík lenda stöðugt í andstæði ok streiti við málalegt umhverfi sitt (í grunni og botni: einkynið). Eina ráðið út úr þessu spennivesti er þá að venjast málinu, bragða málið og beita því, og gera það oft og leíngi.

Í því tilgángi að auðvelda þetta og þjálfa okkur þýðum við Hávamál Indíalands yfir á einkynsmálið, og texti það sem hér fylgir er það fyrsta kvæðið í því ágæta verki. Þaðan má síðan krækja sig áfram till annara kviða. (En málfar það sem er að verki í kvæðinu, er ekki það sem endurskoðaða mínimálfræði þetta nú setur fram, heldur fylgir fyrirrennari þess.)

Vissilega ekkert sérfræðíngur í málinu, en mér sýnist þýðíngi S.K. Pétursons bara vera gott og kjarnyrt og á fallegu máli. Ég fylgi og texti þýðandins býsna nákvæmlega, nema einstöku sinnum, þegar nýtt lingvístískt umhverfi gerir að mér virðist einhvert minni módifikazjóni vera hentilegt. Ég læt og halda sér að mannanöfn eru óbeygð í textinu, en leyfi mér að módernisera stafsetníngið samkvæmt eígin smekki.

_______________

[1] Ég hefi áður reynt að taka fram reglugerð eitthvert fyrir (meðal annars) steypíngi karlkyns- og kvenkynsnafnorða núíslenskisins til beygíngismynstra hvorugkyns, og þannig framkalla einkyn í málinu á grundvelli hvorugkynsins. (Sjá Lokanótur að Corpus Hermeticum 5*****) Þetta voru tilrauni, svo að seígja reglisverk til bráðabrigða, og ég reiknaði með að þau þyrfti að endurskoða ok breyta, jafnvel forkasta algerlega. Eitt stærsta vandamál í því verkinu var að deila nafnorðunum á öll þrjú beygíngismynstur hvorugkynsin. Hér hefur það tilraunið verið gefið upp á bátið, ok einkynistilraunið sem hér stendur fyrir að því leiti einfaldara.

Verkið hefur líka verið gert einfaldara á mörg önnur máti. T.d. eru sagnbeygíngi (súbjektíft) einfaldari í því að öll þrjú persóni núíslenskis eru með hér, og hvorugkyninu fylgt nánast óbreytt í öllum orðflokkum. Enda þótt vissum komplikazjónum hafi svo verið bætt við hér (ekki minst fleiri beygíngismynstrum og lángt fleiri tvímyndum orða), er málið þó allt mikið léttara þegar til heildsins er litið. (Má þá bera þetta mál saman við fyrri texti mín í einkyni. Hlekki: Mannhirði alheims, ok Hefníng Völsúnga).

[2] Ég hefi áður sagt að ég ekki vildi kalla einkynsmálið á grundvelli hvorugkynsins “senníslenski” sökum þess að orðmyndunið væri alltof flókið. Nú get ég hisvegar hugsað mér að gera það, vegna þess að í og með þessu regligerði er málið allt einfaldara orðið. En normalt tala ég bara um íslenskt ”einkynsmál” eða ”einkyns íslensku”.

[3] Með mannveri er auðvitað átt við manneski, ekki karlmenni/karlveri.

Nýtt sjöbeygíngiskerfi íslensks einkynsmáls

Einkynsmál

Heim

Hávamál Indíalands: 1. Arjúnas hugsvíli

 

HÁVAMÁL INDÍALANDS (BHAGAVAD-GÍTA) Á ÍSLENSKU EINKYNSMÁLI (Í NÆRGERÐI-NÆR) ÚTFRÁ ÞÝÐÍNGI SIG. KRISTÓFERS PÉTURSSONS, 1925

>>pro lingua sana<<

 

A Ú M

HEILLASYMBÓL

FYRSTA KVIÐIÐ

– – –

 

Dhríttarashtra mælti:

1. Hvað hefir, Sanjaya! orðið til tíðinda með þeim, mönnum mínum ok Pandúngum, er mættust í vígahugi úti á hinum helgu völlum, Kúruvöllum?[1]

Þá mælti Sanjaya:

2. Dúryódhana konúngisson gekk fram fyrir fræðari sitt, er hennþa sá fylkíngi Pandúnga, ok mælti þessum orðum:

3. “Sjá þú, fræðari mitt! Þetta óvíga herefli Pandúnga. Drúpada hið spaka, lærisveini þitt, hefir fylkt henþví

4. Þar eru hetji, bogmenni mikil ok jafnoki Arjúana ok Bhíma í orrustum; Yúyúdhana, Vírata í vígreiði.

5. Dríshtaketú, Kekítana ok hið hrausta hilmi frá Kashí, Púríjít, Kúntíbhoja ok Shaívya, þjórið[2] meðal manna.

6. Yúdhamanyú hið hrausta ok Úttamaúja hið hugumstóra, Saúbhadra ok niðji Drúpada. – Ok öll eru þau í vígreiðum miklum.

7. Heyr þú nú enn fremur, hið mætasta meðal hinna tvisvar bornu! hver eru helstu foríngi mín. Vil ek nú seígja þér heiti þeirra, svo að þú vitir fremur deili á þeim.

8. Fyrst ertu, herra! og Bhísma. Þá er Karna, Krípa hið sigursæla, Ashvatthama, Víkarna ok sonur Sómadattí.

9. Þar eru ok mörg hetji önnur, sem reiðubúin eru að láta lífið fyrir mik. Hafa þau bæði höggvis- ok atlægisvopni ok eru reynd vel í orrustum.

10. Virðist mér heri vort sé helst til lítið, þótt Bhíshma stýri því. En heri þeirra þykir mér næsta nógt, þótt það lúti stýri Bhímas.

11. Fyrir því skal hafa fast skipuni á fylkíngi vorum. Sérhvert menni sé á sínu staði, ok við öll, javnvel þér, herforíngi! hlífið Bhíshma!<<

12. Þá blés hið fræga öldúngi, Bhíshma som elst er allra Kúrúnga, í herlúðri sitt til þess að hughreysta Dúryódhana. Ok lét í lúðri því sem þá, er ljón öskrar.

13. En í sama bili kváðu við kuðúngshorn, herlúðri, ketilbumbi, stór sem smá, svo að af varð gný eitt mikið.

14. Þá blésu ok þau, Krishna ok Arjúna, megi tvö Pandú, í heilög herlúðri, þar sem þau stóðu í vígreiðinu mikla, sem beitt var fyrir hvítum fákum.

15. Krishna þeytti lúðrið Panchajanya, ok Arjúna blés í lúðrið Devadatta. En Bhíma hið ógurlega, þeytti hið mikla lúður, Paúndra.

16. Yúdhíshþíra konúngi, sonur Kúntí, blés í lúðrið Sísigrandi, Nakúla í Hunángsóm, ok Sahadeva blés í lúðrið Gimsteinablóm.

17. Ok konúngi Kashíborgis,[3] bogmennið mikla, hetjið Shíkhandi, Vírata ok Satyakí hið ósigrandi,

18. Drúpada ok syni henþess, ok Saubhadra konúngi, hið armsterka, þeyttu í öllum áttum stríðslúðri sín.

19. Loft ok hauður dundu af hergnýi. Var það til þess að skjóta mönnum Dhrítarashtra skelki í bríngu.

20. Pandúngið, Arjúna, er hefir api eitt í gunnfáni sínu, leit á lið Dhrítarashtra. Henþa tók upp bogi sitt, er örvi voru farin að fljúga milli fylkínganna.

21. Henþa ávarpaði, konúngi! Krishna orðum þessum:

Þá mælti Arjúna:

Lát þú stríðsvagni mitt, þú sem aldrei breytist! nema staðs frammi á milli fylkínganna,

22. svo að ek meígi sjá þá, er þrá að leggja til orrustis ok ek verð að heyja við þetta hyldisleik.

23. Ek vil virða menni þessi fyrir mér, er safnast hafa hér saman, búin til bardaga, til þess að þóknast Dúryódhana, hinu illúðislega syni Dhrítarashtra.

Þá mælti Sanjaya:

24. Krishna lét þá vígreiðið góða nema staðs frammi á milli fylkínganna, er Arjúna hafði ávarpað henna á þetta veg.

25. Var henn þá gegnt þeim, Bhísma, Dróna, ok öllum höfðíngjum. Henn mælti: >>Sjá þú, sonur Príþa! þessi Kúrúngi öll, er safnast hafa hér saman.<<

26. Þá leit Arjúna feðrisbræðri sín, afi sín, ok fræðari, mæðrisbræðri, systrúngi, syni, sonssyni, stallbræðri sín,

27. teíngdafeðri ok velgerðismenni. Ok er henn sá öll þessi ættmenni báðum meígin,

28. varð henn gagntekið meðaumkuni ok mælti, hryggt í hugi:

Þá mælti Arjúna:

Krishna! Nú er ek sé þessi ættíngji búin til bardaga ok ólm til víga,

29. dregur þrótt úr limum mínum, munni mitt þornar, líkhamið tek að nötra ok hárin rísa mér á höfði,

30. bogið, Ghandíva, hnígur mér úr hendi, allt hörund mitt svíður, ek fæ ekki á fótum staðið ok veit ekki mitt rjúkandi ráð.

31. Ok, Krishna! ek sé ömurleg íllsviti. Eigi mun hagi mitt batna að heldur, þótt ek fái veígið ættíngji í orrusti.

32. Krishna! ek þrái ekki að bera sigri úr býtum né öðlast yfirráð né unaðssemi. Krishna! Hvers virði eru oss yfirráðin? Hvers virði eru oss nautni eða jafnvel lífið sjálft?

33. Krishna! Vér sækjumst eftir völdum, nautnum ok fögnuði, aðeins sakir þessara manna, er standa hér búin til bardaga, reiðubúin til að fórna fé ok fjöri:

34. Feðri, syni, fræðari, afi, mæðrisbræðri, teíngdafeðri, sonssyni, mágji ok önnur ættíngji.

35. Krishna! ek vil ekki valda þeim fjörtjóni, jafnvel þótt þau yrðu til að vega að mér eða ek ætti að fá að ráða yfir heimunum þremur, hvað þá heldur sakir yfirráða á jarðríki.

36. Krishna! Hvert ánægji myndi af því leiða að vega þessi vandamenni Dhrítrarashtra? Syndið myndi aðeins saurga oss, er vér hefðum fellt þessi ofurhugi.

37. Fyrir því ber oss ekki að vega menn Dhrítarashra, ættmenni vor. Krishna! Hvernig ættum vér að una vel æfi vorri, ef vér hefðum orðið ættíngjum vorum að bani?

38. Ágirnd hefur glapið þeim sýn, svo að þau sjá ekki, hvílík ódæðisverki ættsvíg eru, né fólski í fjandskapi gegn vinum.

39. Krishna! Vér sjáum, hílíkt glæpi það er að glata ættinu. Hví skyldum vér ekki forðast að drýgja það?

40. Hin æfafornu ættslögmál líða undir lok með tortímíngi ætts eins. Ok þá er ættslögmálin eru undir lok liðin, þá drottnar lögleysi með lýðinu.

41. Krishna! Þegar lögleysi ríkir, taka koni ættsins óðum að spillast. Ok þar sem koni spillast, niðji Vríshnís,[4] blandast stétti öll saman.

42. Blandist stétti, þá leiðir það bæði vegendi ættsins ok ættið sjálft til helvítis. Feðrin hrapa, er þau verða svipt hrísgrjónahleifum ok dreypifórnum.

43. Ódæðisverkin ættsvegenda, er leiða það af sér, að stétti blandast, verða ok til þess, að ætts- ok stéttssiði öll hverfa.

44. Þau menni, Krishna! er glata ætts- ok stéttssiðum sínum, eiga vísa vist í helvíti að eilífu. Svo hefir oss, Krishna! verið kennt.

45. Vei oss! Vér höfum þegar drýgt mikið synd, er vér höfum í hyggji að vega að ættíngjum til þess að svala veldisfísnum vorum.

46. Ek uni því betur, að menn Dhrístarashtra komi með vopni í höndum til þess að vega að mér í orrustinu, vopnlausu, ok án þess, að ek veiti þeim nokkurt viðnám.

 

Þá mælti Sanjaya:

47. Arjúna hneig, er henþa hafði þetta mælt, niður í vagnsætið, bugað af harmi. Henþa fleygði þá bæði bogi sínu ok örvum.

 

Þannig hljóðar fyrsta kviði óðsins helga, Hávamála, fræðanna um hið EILÍFA, yoga-ritsins, samtal þeirra, drottins Krishna ok Arjúna. Ok það heitir:

 

HUGSVÍL ARJÚNA.

 

Hávamál Indíalands: 2. Sankya-yoga

Hávamál Indíalands: 3. Athafna-yoga

Hávamál Indíalands: 4. Vitskis-jóga

Hávamál Indíalands: 5. Jóga athafna-afsals 

MÍNIMÁLFRÆÐI EINKYNSMÁLS

 __________________________________________________________________

[1] Velli þessi voru kennd við mann nokkurt, er Kúru hét. Henn var talið forfeðri þeirra, Kúrúnga ok Pandúnga.

[2] Þjór var heiðursheiti, er það mannveri hlaut, er þótti af bera öðrum að hreysti.

[3] Kashíborg heitir nú Bernares.

[4] Þ. e. Krishna, er komið var af kynstofni, er kennt var við Vrishni.

 

 

Einverishyggji Leibniz ok stirnislíffræði dr. Helga Pjeturss

Mynd-celebrate-954791__340

Um gluggaleysi okkar ok endislaust líf í alheimi

Leibniz seígjir að það sé afar slæmt vani að hugsa sér að hugur okkar fái skilaboð útífrá, rétt eins ok hugið hefði einhver gluggi ok dyri sem hleypa gætu skeytunum inn til okkar. Allt sem við upplifa er nefnilega falið í úrveri okkar, sjálfu súbstansinu sem við, sem “einveri” eða “mónöði”, eru. Því er ekki neinu fært að kenna okkur nokkuð sem ekki þegar er fólgið í þessu eigineðli eða náttúri okkar.

Þegar Helgi Pjeturss þannig ræð um lífsgeislan frá öðrum mannverum mörg milljóni ljósára fjarri í geiminu, þá má ekki, útfrá Leibniz, hugsa sér þetta sem geislan í gegnum geimið ok fjarlægði þess, heldur séu teíngslin (eða öllu heldur samsvörin) þegar til staðar í úrverum þessara mannvera ok okkar eigin. Hraði ljóss, eða yfirhraði ljóssins, hef ekkert með þetta að gera, heldur er teíngið mómentant, umsvifalaust, ok velt á sérveri okkar ok þessara annarra heilvera í heiminu. Sérverin speígla hver önnur ok eru samanfléttuð í meiri eða minni mun. Þau eru þannig “samveri” hverra annara, en það sem á sér stað í þeim er undir Alverinu eða Reíginsúbstansinu, þ.e. sjálfu Guði komið, ok samstillt af Því.

MYND UNIVERSUMANDLIT

Súbstansið má, eins ok við gera hér, kalla “úrveri”, því að allt það sem til er í alheiminu er “úr” því, samtímis sem “úr” er forskeyti eitt í germönskum túngum, sem þýða má sem eitthvað sem er í upphafi einhvers ok þetta eitthvað er af komið. ”Úr” höfð jafnframt til upprunalegrar gerðar einhvers. Úrverið mætti því e.t.v. líka kalla “úrgerð”, þó varla, þar sem það er án nokkurs móts eða forms.

Hvað sem því varðar, er það ávallt eitt lifandi ok andlegt veri sem býr yfir virkni, starfsemisgeti eða starfsemiskrafti. Það er annaðhvort einfalt, þ.e. án hluta, eða samansett, þ.e. samansafn af einföldum úrverum, mónöðum. “Mónas” er grískt orð eitt sem þýð “það sem er eitt”. Þar af er mónaðið réttilega að kalla “einveri” ok samtímis “heilveri”. Þau hin samansettu hlutin eða líkhömin eru per defínizjón meíngi, ólík fjöldi, en úrverin, þau lifandi sálin í tilverinu, öndin öll, eru hinsvegis einföld að eðli, sem slík hvert ok eitt samfellt eindi. Þau hafa þá hvorki umfáng né mót, ok eru þau raunverulegu atómi (ódeili) náttúrsins, þannig, í stuttu máli, frumeiníngi (elementi) hlutanna.

Ómögulegt er að útskýra hvernig nokkurt einveri gæti orðið fyr áhrifum eða breytíngum hið innra með sér fyr tilstillis einhvers, persónis eða skapaðs hluts, þar eð ekki er hægt að leggja nokkuð til einverisins (heilverisins), né heldur er mögulegt að hugsa sér í því eitthvert innra ferli hreifíngis, sem gæti framkallast, verið leitt, aukist eða minnkað innra með því, eins ok hinsvegis er hægt að hugsa sér ef um er að ræða þau hin samansettu hluti, í hverjum deilin (eða hlutin í samansafninu) geta skipt um stað. Einverin hafa ekki, eins ok áður er sagt, nokkur gluggi eða dyri, gegnum hver eitthvað get farið út eða inn. Hendíngin (accídensin) geta hvorki sleppt sér lausum frá, né átt sér nokkuð hreifíngi utanfyr, úrverin (súbstansin), svo sem skynjanleg sundurliði (specíi) hjá skólastíkum fyrri tíma gátu gert. Utanífrá geta hvorki súbstansi né accídensi komið inní einverin.

MYND GEIMSGÁTT

Leibniz seígj að þá er samansett hluti ekki geta verið til án hins einfalda, hljóti einföld úrveri að finnast yfir allt, ok náttúrið allt því að vera fullt af lífi. Hanþa seígj víðar, að þar eð einverin eru heilveri ok bútalaus, einföld án innri hluta, þá geta þau hvorki orðið til né eyðst. Með náttúrulegu móti geta þau þannig hvorki byrjað né hætt að finnas til, ok þau eiga sér þannig tilveri svo leíngi sem sjálft úniversið á sér stað. En þađ er nánast alltaf, því alheimi þetta breytist vissulega stöðugt, en þađ er alls án endis, mun aldrei eyðast.

Til þessa máls heyr líka að sérhvert einveri á að sér samansett hlutveri nokkuð sem við kalla líkama. Þvert á móti kristnu trúi, ok alveg eins ok í fornnorænu hugsuni, er “sálið” aldrei án líkhams síns. Þau eru aldrei fríkúppluð, lausgerð frá líkami sínu, eins ok einhver alls óteíngd andveri (geníi). Þó má ekki halda það fyr satt að sérhvert “sál” eða einveri, hafi einhvert sérstakt magn efnis tilhlutað sér til eilífðar. Öll líkhami eru nefnilega í samfelldu fljótandi, ok ólík hluti ok deili hverfa stöðugt úr þeim ok í, án endis. Líkhömin ok önnur hlutveri eru þætti í samfelldu breytileiki ok rási alheimsins, þau (ólíkt einverunum) koma upp ok hverfa í heimsrásinu, verða til ok eyðast. Svo ekki, sem sagt, hvađ varđ einverin, sem eru sköpuð til lífs af Allverinu, Guði, svo leíngi sem einmitt það er Þess vilji.

MYND GEIMFERÐ

Þetta get þá óhjákvæmilega af sér spurníngið um hvað sem gerist þegar einverið er afliðið, þegar líkhami þess svo að seígja ekki leíngur er lifandi ok virkt. Þetta er spurníng ein dr. Helga Pjeturss, ok svar hanþes er ótvírætt. Án líkhamis eru einverin ekki. Þau geta því ekki eftir dauði sitt safnast saman í einhverjum andaheimum, eins ok spíritistar hugsa sér. (Helgi átti mörg samtöl við mannverur handan þessa heims, en það var fólk á öðrum jarðhnöttum. Hanþa barðist ok dreíngilega gegn misskilníngi spíritista, ok er það því einkar leitt að margt fólk hef það trú að Helgi hafi verið spírtisti!)

Leibniz vill meina að það sem við kalla fæðíngi ok andlát eru annarsvegis bara þróuni eitthvert ok vaxandi, ok hinsvegis sundurekjandi (enveloppemens) ok rýrnandi. Óljóst er mér hvað þetta vill seígja eiginlega. Svar Helga er aftur á móti einfalt ok skírt: Einverin finna sér einfaldlega materíaliseríngi sitt, þ.e. endurlíkhamníngi sitt á öðrum stjörnum í geiminu, líkham ok stað sem einmitt henta séreðli hvers ok eins þeirra ok því lífsstefni sem þau eru á. En tvö eru stefni mannversins skv. Helga: Stefni Lífs, Samræmis ok Hamíngis, ok Stefni Hels, Sundrúngis ok Þjáníngis.

Það sýnist mér vel geta verið þess vert að nánar bera saman einverishyggji Leibniz ok stirnislífsspeki Helga Pjeturss, ok endurskoða bæði í ljósi hins. – En ekki mun það gert hér að sinni.

Mynd-helgipjeturss-front-260

Dr. Helgi Pjeturss

Teksti þetta á panskandinavíski

Startsíða