Tildrøg og tilgángur: eitt fyrsta textabrot úr inngángi Sig. Kristófers Pétursonar að verki sínu ”Hrynjandi íslenskrar tungu” (1924), á kynafmörkuðu máli skv. núv. praxís Máliðjunnar

[málgr. 1] Viðburðarásin hafði hagað svo til, að þein*, er þetta ritar, varð að vinna fræðistefnu, er hefir borist híngað til lands. Þetta var fyrir nær tólf árum. Stefna þessi er guðspekihreyfíngin. Høfundur var þá ílla við því búiñ**, að rita nokkuð það, er birta átti almenníngi. Skólavist hafði hanñ*** eínga hlotið. Þá átti og stefnan formælendur fáa. Horfur voru þá á því, að hún yrði að sæta andróðri nokkrum. Svo er um flestar nýúngar, að fæstin**** taka þeim tveim høndum. Lá það því í augum uppi, að stefnunni gat þá staðið hætta af því, að þein legði henni liðsyrði, eða þýddi rit hennar, er hafði ekki vald á íslenskri túngu. Flest eru rit stefnunnar vandþýdd, sakir þess að mörg hugtök og hugmyndir margar þarf að nefna nýjum heitum og gæta þess, að kyrkíngarsvipur færist ekki á hugsanir.

[málsgr. 2] En þráin knúði til starfa, af því að høf. sá, að hér var um menníngarstefnu að tefla.

[málsgr. 3] Hið fyrsta, sem høfundur þýddi í þarfir stefnunnar, var ritlíngur einn, er heitir ”Um guðspeki”. Það var á áliðnu sumri árið 1912. Jón J. Aðils, háskolakennari, er var meðfélaígi**** høfundar, las handritið. Þótti hoñum° þýðíngin gølluð og ekki þess verð, að láta prenta hana. Margar voru setníngarnar stirðar, og útlent málbragð á þeim, þótt orðin ættu að heita íslensk. Jón háskólakennari Aðils færði því kverið til betra máls, svo að það kom út haustið 1912.

[málsgr. 4] Þetta varð til þess að høfundur missti kjarkinn. Þóttist hanñ sjá, að ekki myndi öðrum henta að skrifa, en þeinun°°, er í skóla hafði geíngið og þekti því eðli íslenskrar túngu.

[málsgr. 5] En þá reyndist svo, að guðspekistefnan hafði gert tvennt: valdið nauðsyn á því, að fá vald á málinu, og flutt með sér fræðslu um það, hvernig því valdi yrði náð. Høf. kynntist þeim aðferðum, er hún kenndi í þessum efnum, og færði sér það í nyt.

[málsgr. 6] Hanñ komst þá brátt að þeirri niðurstöðu, —hvernig hanñ komst að henni, skiftir ekki máli, — að fagurt málfar muni lúta sérstöku lögmáli og að tvíliðir og þríliðir meígi ekki vera í hrærigraut, hverir innan um aðra. Þetta var hálfum mánuði eftir það, að Jón Aðils hafði lesið þýðíngu þá, er nú var getið.

[frh. í seinni færslu] ______________

Neðanmálsgreinar (og –hugleiðingar): *: Þetta “þein” er tillaga Máliðjunnar til kynhlutlauss ábendíngarfornafns, hliðstætt ”sá”, ”sú” og ”það” í íslensku, og ”den” (áður then) í skandinavíumálum, frá hverju það (þein < þen) reyndar dregur sjálfa orðmynd sína. Beygíngunni er hagað í samræmi við beygíngu kynhlutlausa persónufornafnsins “hein”, nefnilega sem: þein — þenn — þeinun — þenns. Hlutverk þess er að vísa til persóna, aldrei hluta, og þannig að koma í staðinn fyrir persónuorð, ekki hlutveruorð. Það er í sjálfu sér kynhlutlaust í þeim skilníngi að það ekki tilgreinir raunkyn þess fólks sem það vísar til, og er einnig notað, eins og “hein”, í vísun til persónu hvers kyn er óþekkt, en það er að auki, og ekki síst, að nota um persónu (og persónur) sem í samheínginu þegar er kynmarkaðñ (kynmarkaðin) og hvers kyn þegar er vitað. Kyntilgreinandi ábendíngarfornöfnin “sá” og “sú” eru nefnilega skv. nefndum praxís aldrei að nota um persónur, bara um hluti og aðra hlutveru, og “þein” kemur þá í þeirra stað. (Þetta er reyndar það sem liggur að baki nýheitanna “sákast” og “súkast” í viðbótarmálfræðinni.) Ábendíngarfornafnið ”sá” gegnir svokölluðu kynhlutleysishlutverki sákastsins (”karlkynsins”) í málinu, og er sem slíkt ekki bara kyntilgreinandi, heldur og rammt kynhallandi gegnum að á stundum einnig innifela hin kynin tvö í vísun sinni. Ábendíngarfornafnið “þein” leysir “sá” af hólmi í þessu, án þess að auk þess tilgreina eða merkja eitthvert sérstakt kyn. Hvað ábendíngarfornafnið “það” svo varðar er fremst að nefna að það, eins og “þein”, er í sjálfu sér kynhlutlaust, og getur vísað til hvort heldur er, hlutveru eða persónu. Þar með skilgreinir það í reyndinni annað aðalhlutverk þeins, nefnilega að, eins og “hein” merkja og tjá lifandi persónu, og sé það notað um hlut einhvern, þá er hluturinn þar með persónugerfður. Þar með ekki sagt að “það” notað um persónu í kynafmörkuðu máli endilega hlutgerfi þenna einstaklíng. Þó er sagt, — og þetta mun eiga sinn þátt í tilkomu persónufornafnsins “hán” í íslensku, — að eíngin vilji vera kallaðin “það”. /**: Þetta lýsíngarorð, eins og líka komiñ, fariñ, getiñ, líðiñ, gefiñ, soðiñ, lamiñ, loðiñ, dáiñ, og fjølmørg ønnur, er stafsett með tveimur ennum í sákasti (kk.) og einu í súkasti (kvk.), en framburður þeirra er nákvæmlega sá hinn sami. Þar með er orðmyndin í nefnifallinu ein og sú sama í báðum køstunum, og þá (skv. reglugerð þar að lútandi) látin gilda sem kynhlutlaus nýmynd eða sk. samkynsmynd orðsins. Þessi lýsíngarorð eru síðan sérstaklega merkt — athugið! þetta gildir einúngis í vísun til einstaklíngs, eins eða fleiri eða tilsamans með persónuorði — með því að hafa ennið skrifað sem ”ñ”, en þetta er til að undirstrika að orðið í þessari vísun sé málfræðilega kynhlutlaust og ekki súkasts (“kvenkyns”) þrátt fyrir ritháttinn. Beygíngin er kerfisbundin og fylgir fyrsta beygíngarmynstri samkynsmynda (Bm1: ~ø — ~ñ — ~un — ~s | ~n — ~na — ~um — ~lla /na /ra). Í einfølduðu formi (það er þegar aðkenníng sérhljóða milli orðstofns og endíngar er skrifuð út sem eigin raddstafur) er eintalan beygð þannig: búin — búnun — búnun — búins, og fleirtalan: búnin — búna — búnum — búinna. /***: “Hann”, “hún” og “hán” eru í venjulegri íslensku af sákasti (kk.), súkasti (kvk.) og hvorugkasti (hk.), og tilgreina raunkyn þeirra sem með þeim er vísað til sem ýmist karlkyn, kvenkyn eða kynseigin. Í kynafmörkuðu máli eru þessar orðmyndir auðvitað aldrei sákasts (kk.) eða súkasts (kvk.), heldur viðbótarmálfræðilega annaðhvort hvorugkasts, eða, ef fólk er inni á fjøgurrakastakerfi í málinu, – samkasts (sk.) Myndirnar eru þó, eins og í venjulegu máli, innibúandi kynmarkandi eða kyntilgreinandi og hafasem slíkar sjálfsögðu hlutverki að gegna. Sumt fólk er á þeirri skoðun að raunkyn og kynmørkun eigi ekki heima í kynafmørkuðu máli, en þetta er ýmist miskilníngur eða jafnvel ofstæki. Þó er skylt að nefna að slík skoðun getur verið alvarlega, gangnrýnandi og heiðarlega haldið fram, sem þáttur í sk. normerandi (eða gildishnikrandi) praxís, viðhafður í þeim tilángi að draga eitthvað úr ofuráherslu á kynin í samfélaginu. Að þessu slepptu, og það er aðalatriðið hér, er alls ekkert því til fyrirstøðu að í málfræðilega kynhlutleystu máli tilgreina kyn fólks, þegar þetta kyn þess er þegar þekkt, heyrir søgunni til eða skiptir einhverju máli, og eíngin ástæða fyrirfinnst að endilega ekki tilgreina það. Þess er þá einúngis að gæta, að þessi persónufornøfn, þegar þau standa fyrir persónur eða vísa til persónuorða, aldrei taka með sér sákasts– eða súkastsorð sem samræmíngarþætti í kynsamræmíngu (lat. genus kongruentia, ens. geder agreement, sæn. genuskongruens) sinni. Þau eru í þessari máliðjugerð kynafmarkaðs máls, í vísun til persóna, þá látin vera rituð með tveimur ennum til merkis um immanenta raunkyntilgreiníngu þeirra, og annað ennanna svo merkt sem ”ñ”, gagngert til merkis um það að þetta eru fornøfn sem eru stránglega kynhlutlaus viðbótarmálfræðilega séð. Þannig eru í kynafmarkaða málinu fjøldi persónufornafnanna næstum tvøfaldaður, og við høfum þar ”hann”, ”hún” og ”það” í vísun til hlutveru, og ”hanñ”, ”hún˜”, ”hán”, ”hein”, og ”það” í vísun til persónu. Þetta má þá taka sem dæmi um það hvernig afmarkað mál þverøfugt við trúan margra gerir málið ríkara og eínganveígin fátækara. Dirfumst við jafnframt, að halda því fram að — þegar til leíngdar lætur og þetta allt hefur vanist okkur — að það líka geri það fallegra? /****: Textinn (txt.) hefur hér lýsíngar orðið ”fæstir”, sem hér er notað innan ramma svokallaðs kynhlutlkeysishlutverks sákastsins (karlkynsins) í málinu, og sem hér er kynhlutleyst með nýmyndinni ”fáñ” (stofn + ~ñ) sem í fleirtølu efsta stigs tekur sømu endíngu og í frumstigi, ~in. Beygíngin fæstin — fæstna — fæstum — fæstra. Áður, og leíngi vel, hafa í praxís Máliðjunnar samsvarandi endíngar verið hafðar sem ~i — ~a — ~um — ~ra, og það mun sýnast sumum betra/skárra. /°: Txt. seígir hér ”félagsbróðir” sem líklega gæri verið nothæft í kynafmørkuðu máli þar eð hér er vísað til persónu af raunkyni karls sem þegar er kynmarkaðñ vía nafn þenns. Møgulegða hefði þetta orð jafnvel verið notað jafnframt um konu, ef því nú væri að skipta, útifrá kynhlutleysishlutverki sákastsins. Ég hef þá valið að finna upp á nýa og í sjálfu sér kynhlutlausa orðinu ”meðfélaígi” (sbr. meðlimur og meðmanneskja) og nota það hér. /°°: ”hoñum” er þágufall af ”hann” og merkt með ”n” samkvæmt því sem áður er sagt um ”hanñ”. /°°°: ”þeinun” er þgf. af kynhlutlausa ábendíngarfornafninu ”þein” eins og ofan er frá greint.

——