Gramatiketo kaj Specimenoj

–—–—

Simpligo • Simetrio • Profundigo

Runar Freysteinn

────────────────

2026

Unu el miaj filinoj demandas min:

— Diru al mi, paĉjo! Kion vi efektive volas per tiu ĉi via senfina okupiĝado pri Esperanto? Kion vi vere celas?

Kaj mi respondas:

— Mi havas revon. Mi deziras, ke tiu ĉi lingvo fariĝu multe pli preciza ol la angla, multe pli fleksebla ol la latina kaj same bela kiel la itala — kaj ke ĝi samtempe plu vivu kaj evoluu kiel tiu el niaj homaj lingvoj, kiu, dank’ al la strukturo de sia sistemo, havas la plej grandan imageblan evolupovon.

— Hmm… Mi scias, ŝi diris, kaj ŝajnis kontenta pri la respondo.

————————

Ĉi tiu Libro Unu prezentas malgrandan kolekton de gramatikaj principoj kaj reguloj proponataj de ProEo por Esperanto.

En Libro Du la aliro estas malpli gramatika kaj pli fenomenologia.

______________________________________________________

PARTO I. GRAMATIKETO

ProEo signifas Por-Esperanto. Ĝi estas laŭvola lingva pakaĵo por Esperanto, bazita sur du ĉefaj principoj:

• Simpligo

• Etika Simetrio

Al tiuj du principoj aldoniĝas Profundigo: pli libera esplorado de la vortformaj kaj signifaj ebloj vivantaj en la lingvo sistemo.

Simpligo celas redukti superfluajn fleksiojn kaj ripetadon de la sama gramatika informon. Etika Simetrio celas ebligi pli simetrian kaj pli neŭtralan esprimon pri personoj.

ProEo ne estas nova lingvo. Ĝi estas laŭvola parol- kaj skribmaniero ene de Esperanto.

ĈAPITRO 1 — SIMPLIGO

Vortoj havas semantikan enhavon, sed en frazo ili havas ankaŭ sintaktikan kaj gramatikan funkcion.

En ProEo la gramatika formo de vorto dependas ĉefe de ĝia sintaktika funkcio, ne nur de ĝia vortklaso. Gramatikaj markoj apartenas al funkcioj, ne al vortklasoj. Formo sekvas funkcion.

Nombro kaj gramatikaj rilatoj restas markataj laŭbezone, sed la sama gramatika informo ne estas senbezone ripetata. Tio ebligas signifan simpligon de Esperanto ene de ĝia propra kadro.

Tiu principo aperas en tri ĉefaj kampoj:

• nefleksiataj adjektivoj kaj aliaj Kivortoj

• Unumarkado

• Rilatiloj

1.1 Nefleksiataj adjektivoj

En ProEo adjektivoj ne fleksias laŭ nombro aŭ kazo kiam ili priskribas aŭ difinas substantivon. Tial ili ne akordiĝas kun la substantivo laŭ nombro aŭ kazo.

Klasika Esperanto

• bona homo
• bonaj homoj
• bonan homon
• bonajn homojn
• ĉiuj bonaj kaj plenkreskaj viroj
• ĉiujn bonajn kaj plenkreskajn virojn
• kiujn bonajn kaj interesajn novajn librojn!
• la plej belajn kaj plej gravajn internaciajn verkojn; ja vere bonaj, belegaj!
• Bonan tagon, miaj karaj!

ProEo

• bona homo
• bona homoj
• bona homon
• bona homojn
• ĉiu bona kaj plenkreska viroj
• ĉiu bona kaj plenkreska virojn
• kiu bona kaj interesa nova librojn!
• la plej bela kaj plej grava internacia verkojn; ja vere bona, belega!
• Bona tagon, mia karaj!

La principo pri nefleksiataj adjektivoj ne validas nur por adjektivoj, sed ankaŭ por aliaj vortoj, kiam ili priskribas aŭ difinas ion, ekzemple personon, aĵon aŭ manieron. Tiajn vortojn ni nomos Kivortoj, kaj la vorton al kiu ili rilatas Kapvorto.

Tiuj nomoj montras funkciojn en la lingva unuo, ne apartajn vortklasojn. La sama vorto povas funkcii kiel Kivorto en unu okazo kaj kiel Kapvorto en alia. Kiam ĝi funkcias kiel Kapvorto, ĝi portas la gramatikajn markojn de tiu funkcio.

1.2 Unumarkado

Unumarkado estas ĝenerala principo de ProEo. Ene de unu lingva unuo la sama gramatika informo estas markata nur unufoje kun –j aŭ –n respektive.

En nominala grupo tio signifas, ke nombro kaj rekta objekto ne estas ripete markataj ĉe Kapvorto kaj Kivortoj. La marko aperas ĉe la Kapvorto.

Klasika Esperanto

• ĉiuj bonaj homoj
• ĉiujn bonajn homojn
• ĉiuj belaj flugantaj birdoj
• ĉiujn belajn flugantajn birdojn

La koncernaj vortoj kongruas laŭ nombro kaj kazo.

ProEo

• ĉiu bona homoj
• ĉiu bona homojn
• ĉiu bela fluganta birdoj
• ĉiu bela fluganta birdojn.

Tiel la sama gramatika informo ne bezonas esti ripetata ĉe aliaj vortoj de la grupo.

Ekzemploj

• mia granda domoj

• ĉiu nota libroj

• tiu interesa rakontojn.

La marko ordinare aperas ĉe la Kapvorto. Pro emfazo ĝi tamen povas translokiĝi al Kivorto. Ĝi tiam ne estas ripetata ĉe la Kapvorto aŭ ĉe aliaj Kivortoj. La translokita marko mem montras la emfazon:

• ĉiuj bona homo

• ĉiu bonaj homo

• ili venis, kaj ŝtelis ĉiuj kio ni havis!

Unumarkado ne postulas, ke ĉiu gramatika informo havu apartan markilon. Kiam nombro estas jam montrita de alia frazelemento, ekzemple persona pronomo, priskriba Kivorto ne ripetas la pluralan markon.

• ili estas bela

• ni estis laca.

La principo de Unumarkado implicas la konceptojn de Nemarkado kaj Tromarkado. Tromarkado okazas, kiam ene de la sama lingva unuo la sama gramatika informo pri rekta objekto aŭ pluralo estas markata pli ol unufoje per –n aŭ –j.

Nemarkado okazas, kiam tiu informo ne estas markata, kvankam nenio alia en la frazo plenumas ĝian semantikan rolon kaj portas la bezonatan signifon de pluralo aŭ rekta objekto.

Notu, ke vortoj kiel ĉiu, tiu, kiu kaj similaj vortoj ne estas en si mem nek singularaj nek pluralaj; tiun nombran signifon portas aliaj elementoj en la frazo. Se nenio en la frazo portas aŭ alie montras pluralan signifon, la nemarkita formo estas komprenata kiel singulara.

Ekzemple:

• mi komprenas, ke ĉi tiu vere estas iu.

• kiu estas ili?

• mi komprenas, ke ĉi tiu vere estas ili.

Ĉi tie la plurala signifo de kiu aŭ tiu estas portata de ili. La vorto iu estas nemarkita, kaj ĉar nenio alia montras pluralon, ĉi tiu estas tiam komprenata kiel singulara.

Aliflanke, la frazo Mi komprenas, ke ĉi tiuj vere estas ili ne estas Tromarkado en strikta senco, ĉar ĉi tiuj kaj ili estas apartaj Kapvortoj en la frazo. Ĉiu el ili memstare portas pluralan signifon; ne temas pri ripetado de tiu signifo per kongrua markado ĉe Kivortoj de la sama Kapvorto. Ekzemple:

• bedaŭrinde, sed ĉiuj bonaj malnovaj libroj estas finaj vendoj.
• kiuj estas ili?
• mi komprenas, ke ĉi tiuj vere estas ili.

Kontraste, ĉe Simpligo:

• …ĉiu bona malnova libroj estas fina vendoj.

Unumarkado ne forigas memstaran gramatikan markon. La fina –n povas funkcii kiel Ligmarko, kiu montras propran rilaton en la frazo. Por montri direkton ĝi tial restas uzata:

• li kuris en la domon

• ŝi iris en la ĝardenon

• la kato saltis sur la tablon

Ankaŭ infinitivo povas funkcii kiel frazelemento sen fariĝi substantivo. Ordinare ĝi restas nemarkita:

• mi amas vivi.

Kiam ĝi tamen portas memstaran ligfunkcion, ĝi povas ricevi la koncernan Ligmarkon:

• mi esploras estin.

• la luno ne sciis povon sia kaj estin.

Unumarkado forigas ripeton de jam montrita informo, ne markon kiu portas propran signifon. La direkta Ligmarko –n ne estas laŭvola: kiam -n montras direkton aŭ movon, Unumarkado ne forigas ĝin. Aliaj Ligmarkoj (-um, –es, vidusube) povas esti laŭvolaj.

Rimarko

Kiel laŭvola stila rimedo, similaj finaj Ligmarkoj povas esti uzataj ankaŭ por iuj aliaj rilatoj. –um povas esti uzata anstataŭ la prepozicio al, kaj –es anstataŭ de. Tiam, en singularo, ili estas aldonitaj al la radiko; en pluralo, al la plurala formo de la vorto. Ligmarko ofte povas igi la artikolon nenecesa. La preterlaso de la artikolo povas samtempe profundigi la koncernan ligon:

• kaj li starigis tie altaron al la Eternulo

• kaj li starigis tie altaron Eternulum.

Tiuj formoj ne apartenas al la baza sistemo de ProEo, sed povas esti uzataj kiam ili konvenas al la stilo aŭ fluo de la teksto.

1.3 Rilatiloj kaj Relativoj

Vortoj kiel kiu, kio, kie, kiam, kiel kaj kial povas havi malsamajn funkciojn en la frazo.

Kiam tia vorto reprezentas en la rilata frazo la elementon al kiu ĝi rilatas, ni nomas ĝin Relativo. Ĝi portas la gramatikajn markojn, se ĝia funkcio tion postulas.

Kiam ĝi ligas la rilatan frazon al io jam montrita aŭ priparolata (persono, aĵo, maniero ktp.) sen reprezenti ĝin kiel apartan frazeron, ProEo nomas ĝin Rilatilo.

Ekzemple:

• la homo, kiu venis hieraŭ — Relativo

• la homo kiu venis hieraŭ — Rilatilo

• la homo, kiun mi vidis — Relativo

• la homo kiu mi vidis — Rilatilo

La du formoj povas esprimi la saman rilaton, sed laŭ malsama sintaksa analizo. ProEo akceptas ambaŭ formojn. Ili povas esprimi la saman rilaton, sed laŭ malsama sintaksa analizo.

Klasika Esperanto (kaj ProEo):

• la homo, kiun mi vidis, salutis min

(nur) ProEo:

• la homo kiu mi vidis salutis min.

En la klasika formo kiun estas Relativo kaj funkcias kiel rekta objekto de vidis. En la ProEo-formo kiu estas Rilatilo: ĝi ligas la frazon mi vidis al la jam montrita homo, sed ĝi mem ne funkcias kiel la rekta objekto de vidis.

Kiam gramatika marko ne montras la sintaksan rilaton, la ordinara SVO-vortordo povas servi por klarigo:

Klasika Esperanto (kaj ProEo):

• Habel, kiun mortigis Kain.

Nur ProEo:

• Habel kiu Kain mortigis.

Tio ne forigas la pli liberan vortordon de Esperanto kiam la rilatoj alie restas klaraj. Kiam la rilato restas klara el la vortordo kaj kunteksto, ankaŭ la Rilatilo mem povas esti ellasita:

• la ido dio donis al mi

• ŝi perdis ĉion ŝi havis.

La Rilatilo tiam restas subkomprenata; ĝia liga funkcio ne malaperas.

Rilatilo ordinare ligas sen komo. Komo povas tamen esti uzata kiel paŭzosigno kiam tio helpas la ritmon aŭ legadon.

ĈAPITRO 2 — ETIKA SIMETRIO

Simpligo estas grava principo por internacia lingvo. Sed klareco kaj beleco estas ne malpli gravaj. Al la beleco de lingvo apartenas ankaŭ ĝia simetrio.

Etika Simetrio aldonas novajn eblojn al Esperanto sen forigi la ekzistantajn. Ĝia celo estas doni al la parolanto pli grandan liberecon kaj pli grandan ekvilibron en la maniero paroli pri personoj.

2.1 Tu kaj vi

ProEo distingas inter singulara kaj plurala dua persono.

tu = unu alparolato

vi = pluraj alparolatoj

Ekzemploj

• tu estas mia amiko

• vi estas mia amikoj

• mi konas tun

• mi konas vin

La distingo tu/vi forigas la ambiguecon de la klasika pronomo vi kaj kreas simetrian opozicion inter singularo kaj pluralo. La distingo kompreneble povas esti uzata ankaŭ sendepende de Simpligo, en cetere klasika Esperanto:

• tun mi amas, ĉar tu estas malsama ol ĉiuj aliaj

• mi ne metas vin, miaj amikoj, super aliaj.

2.2 La pronomo i

La pronomo i estas seksneŭtrala persona pronomo por homo aŭ persono. Ĝi povas esti uzata sen seksa atribuo, ekzemple kiam sekso estas nekonata, nedifinita aŭ ne apartenas al la intencata signifo.

Ekzemploj

• se iu bezonas helpon, i povas demandi
• instruisto povas elekti la metodon kiun i preferas.

Majuskla I povas esti uzata laŭ la sama principo, ekzemple pri Dio.

• kaj Dio finis en la sepa tago Sia laboron kiu I faris; kaj I ripozis en la sepa tago de la tuta laboro, kiun I faris.

2.3 La pronomo vo

Vo estas persona pronomo por ne-binara persono.

• vo estas mia amiko
• mi renkontis von hieraŭ
• kelkaj personoj preferas esti nomata vo anstataŭ li aŭ ŝi; vo estas unu el ili.

Vo estas uzata kiam ne-binara persona referenco estas intencata. Ĝi rilatas al personoj, sed ne al kvazaŭpersonoj, senvivaj objektoj aŭ bestoj.

2.4 La pronomo ĥo

Ĥo estas pronomo por kvazaŭpersono:

• artefarita inteligenteco
• roboto
• personigita sistemo
• certa spirita aŭ mitologia estaĵo

Ekzemploj

• mi demandis la sistemon. Ĥo respondis tuj
• la artefarita inteligenteco lernas rapide. Ĥo jam komprenas la problemon.

La formoj ĥu kaj ĥi povas esti uzataj kiam kvazaŭpersono ricevas viran aŭ inan prezenton. Ekzemple artefarita asistanto povas esti prezentata per ina aŭ vira voĉo aŭ personaĵo.

• mi demandis Siri pri tio kaj ĥi montris al ni la vojon tien.

2.5 Seksaj sufiksoj

ProEo aldonas tri paralelajn seksajn sufiksojn:

–iv– (ina),

–uv– (vira),

–ov– (sekse neŭtra)

Ekzemploj

• filivo

• filuvo

• filovo

• patrivo

• patruvo

• patrovo

Ĉi tiuj sufiksoj ebligas formi el baza vorto tri paralelajn derivaĵojn: inan, viran kaj neŭtran. Tiel la seksaj formoj povas stari pli simetrie unu apud la alia, eĉ se la tradicia baza vorto estas historie ligita al unu sekso.

La sufikso –ov– krome ebligas formon, en kiu la sekso ne apartenas al la intencata signifo. Ekzemple:

• edzovo
• nepovo
• bestovo
• sklavovo

La uzo kaj signifo dependas de la kunteksto, de la bezonata precizeco kaj de la radiko al kiu la sufikso ligiĝas.

Rimarko

Ĉe multaj vortoj la sistemo de –iv-, –uv– kaj –ov– jam ebligas pli simetrian prezenton de seksaj distingoj. Tamen kelkaj tradiciaj radikoj, kiel en patro, filo kaj frato, estas historie ligitaj al la vira sekso.

Pro tio la derivaĵoj patrivo, filivo kaj frativo ne estas plene paralelaj al siaj viraj ekvivalentoj. El la vidpunkto de Etika Simetrio estus ankaŭ eble enkonduki novajn radikojn, kiuj starus rekte apud la tradiciaj viraj formoj, ekzemple matr-, doĉ– aŭ sestr-.

Tiaj formoj ne apartenas al la baza sistemo de ProEo, sed ili montras eblan direkton por plua evoluo de pli simetriaj vortfamilioj.

2.6 Ivo, uvo kaj ovo

La vortoj ivo, uvo kaj ovo estas memstaraj substantivoj formitaj — laŭ la modelo de ino en klasika Esperanto — el la seksaj elementoj –iv-, –uv– kaj –ov-:

ivo = virino, ino

uvo = viro

ovo = ne-binara persono

La samaj elementoj povas ankaŭ formi adjektivojn:

iva = ina

uva = vira

ova = ne-binarema

Ekzemplo:

• kaj Dio kreis la homon laŭ Sia bildo; en formo de uvo kaj ivo I kreis ilin.

En moderna socio, same kiel en diversaj pli fruaj socioj tra la mondo, ne ĉie estas rekonataj nur la vira kaj ina seksoj. Tial povas esti bezonata memstara nomo por persono, kiu ne apartenas al tiuj du kategorioj. Por tio povas servi la elemento -ov-: el ĝi oni povas sisteme formi la substantivon ovo kaj la adjektivon ova, kaj tiel enmeti ilin en la Etikan Simetrion.

Ekzemploj:

• vo estas ovo kaj mia proksima amiko.

• malgraŭ sia sekso, vo ne estas aparte ne-binarema.

3. Plia: Vortformado kaj profundigo

Ĉi tiu parto koncernas la vortformadan sistemon de Esperanto ĝenerale, kaj aparte la prefikson mal-, la eblecon formi novajn derivaĵojn el radikoj de rilatvortoj per sufiksoj, kaj la uzon de la Atentilo -i- por signifa profundigo.

La celo estas malfermi la lingvon al pli riĉa vortprovizo kaj al pli nuancita esprimado, ne per forlaso de la vortformada sistemo de Esperanto, sed per pli vasta uzo de ĝiaj propraj ebloj — sekvante la kreivan vojon, kiun Zamenhof mem malfermis.

3.1 Malvortoj

Unu el la plej originalaj rimedoj de Zamenhof por vortformado kaj simpligo de la proponata lingvo internacia estis la prefikso mal-. Se ekzemple la vorto granda estis jam konata kaj enradikiĝinta, oni povis simple formi ĝian kontraŭon kiel malgranda; se ekzistis lumo, oni povis formi mallumo.

Sed en vivanta lingvo ofte aperas bezono de signifaj nuancoj, kiuj ne plene esprimiĝas per tiaj mal-vortoj. Nun, kiam Esperanto post pli ol cent jaroj firme enradikiĝis kiel lingvo, oni povas ankaŭ akcepti apartajn memstarajn radikojn kaj uzi ilin apud la jam ekzistantaj.

Mallumo, ekzemple, ne en ĉiu kunteksto esprimas tiun profundon aŭ karakteron de mallumo, kiun la parolanto eble volas aperigi. Tiam oni povas prunti radikon el alia lingvo — kaj tute nature ankaŭ el alia planlingvo, ekzemple Interlingua — kaj esperantigi ĝin, kiel tenebro. Tiel povas aperi plia signifa nuanco apud mallumo.

En aliaj okazoj povas simple esti malpli oportune, ke unu el du kontraŭaj nocioj estas ĉiam derivata de la alia per mal-. Ekzemplo estas maldekstra. Apud ĝi oni povas havi ankaŭ memstaran vorton, ekzemple sinestra.

Sed ne necesas halti tie. Nova memstara radiko povas mem eniri la vortformadan sistemon de Esperanto. El tenebro oni povas plu formi maltenebro, kiu ne devas esti simpla sinonimo de lumo, sed povas ricevi propran signifan nuancon. Ne ĉiu ebla formo tamen pro tio estas utila: malsinestra, ekzemple, apenaŭ aldonus ion klare bezonatan apud dekstra.

3.2 Rilatvortoj

Simile estas pri la derivsistemo de ino, supre priskribita kiel bazo de la sufiksoj –iv-, –uv– kaj –ov-, kiam temas pri rilatvortoj de la lingvo. Se matro, doĉo kaj sestro estas akceptitaj kiel memstaraj radikoj apud patro, filo kaj frato, tiuj novaj radikoj povas siavice fariĝi bazoj por plua vortformado. Tiel povas aperi formoj kiel matruvo, sestruvo kaj aliaj, kiam la kunteksto kaj la bezono de esprimado postulas pli precizan aŭ alie celatan aperigon.

Ne estas antaŭdonite, ke tiaj formoj estos bezonataj. Sed la memstara radiko malfermas la eblecon formi ilin ene de la propra vortformada sistemo de Esperanto, kiam kaj se la bezono aperas.

3.2 La Atentilo -i-

La infikso –i– ne donas al radiko unu fiksitan novan signifon. Ĝi funkcias kiel Atentilo: ĝi direktas la atenton al io subesta, interna aŭ ankoraŭ ne klare nomita en la signifo de la radiko aŭ vorto. Ĝia senco aperas, se kaj kiom ĝi povas esti specifita aŭ montrata, el la kunteksto de la vivo de la parolanta subjekto kaj ties vortmondo. Tiel la Atentilo –i– ne difinas, sed atentigas kaj direktas al io ofte nur vage perceptebla.

Ekzemple:

• laŭ Lao Tse la nomo kiu oni povas nomi / ne estas la nomio
• patro povas esti fremdigita de sia patrio.
•  la luno ne sciis povon sia kaj estin / — sia lunio-fortestin.

Kiel la sufiksoj -iv-, -uv- kaj -ov-, ankaŭ per la Atentilo -i- povas formiĝi substantivoj, adjektivoj kaj adverboj. En siaj plej simplaj formoj tio donas io, ia kaj ie — vortformojn, kiuj jam ekzistas en Esperanto kaj kies tradiciaj signifoj estas rimarkinde proksimaj al la funkcio de la Atentilo.

Io montras ion ne precize difinitan; ia ian econ aŭ karakteron, kaj ie ian ne precize difinitan lokon aŭ kampon. En la vortformado de la Atentilo tiu sama –i– povas direkti la atenton pli profunden: al io subesta aŭ malantaŭa en la vorto aŭ radiko, kelkfoje al tio, kion oni povus percepti kiel ĝian praan aŭ fundamentan karakteron.

Tiel la –i– funkcias kiel Atentilo: ĝi direktas la atenton de tio, kio jam estas distingita kaj nomita, al io ankoraŭ nedistingita aŭ nur vage perceptebla, kiu iel tuŝas aŭ rilatas al ĝi kaj tial povas esti perceptata kiel apartenanta al ĝia semantika kunteksto.

KONKLUDO

La elementoj de ProEo estas reciproke kongruaj, sed ne reciproke devigaj. Parolanto povas uzi ĉiujn, kelkajn aŭ nur unu el ili.

La celo de ProEo ne estas maksimuma simpligo, sed pli bona ekvilibro inter simpleco, klareco kaj esprimlibereco. Ekster tiuj ĉi aldonoj kaj simpligoj ProEo restas tute kongrua kun klasika Esperanto.

La lingvaĵo povus esti eĉ plu simpligita; ekzemple, estus eble forigi la markilon de rekta objekto tute. Tia sistemo tamen postulus pli rigidan kaj pli ĝenerale vortordon de la tipo subjekto–verbo–objekto (SVO), por konservi la saman klarecon. Tio estus perdo de esprimlibereco. ProEo ne sekvas tiun vojon.

En nia epoko de artefarita inteligenteco, simpleco kaj perfekta lernebleco ne plu estas la solaj konsideroj. Same gravaj estas fluo, klareco kaj beleco. Simpligo kaj Etika Simetrio prezentas unu eblan manieron serĉi pli bonan ekvilibron inter tiuj valoroj.

Nia aminda lingvo alfrontas novajn defiojn en sia tradicia rolo kiel internacia helplingvo kaj komuna komunikilo inter homoj de diversaj lingvoj kaj kulturoj. ProEo celas kontribui pozitive al tiu evoluo.

La dua parto de ĉi tiu Libro Unu enhavas specimenojn el diversaj fontoj, kiuj montras kiel la proponoj de ProEo povus funkcii en la praktiko.

La leganto mem povas decidi ĉu la flueco de la lingvo pliiĝas, ĉu io perdiĝas en klareco, kaj ĉu la rezulto estas pluso aŭ minuso por Esperanto kiel kandidato por internacia dua lingvo.

La tria kaj fina parto, Gramatika epilogo, servas samtempe kiel konkluda rimarko kaj kiel fina specimeno. Ĝi komparas la gramatiketon de Zamenhof kun tio, kion ProEo simpligas kaj aldonas.

PARTO II. SPECIMENOJ

[La sekvaj specimenoj montras, kiel la principoj de Simpligo kaj Etika Simetrio povas funkcii en diversaj tekstoj. Ĉiuj estas prezentitaj en lingvaĵo laŭ tiuj du principoj. Tio ankaŭ validas por Parto III, Gramatika Epilogo, kiu — ĉar verkita laŭ la principoj de Simpligo — estas samtempe la finalo de Libro Unu kaj la sepa Specimeno.]

Specimeno 1: Genezo, de la komenco ĝis Noaĥ

[La uzata teksto estas kutime, sed ne ĉiam, tiu de la Zamenhofa Biblio.]

Genezo 1

Dio kreas la mondon

¹ En la komenco Dio kreis la ĉielaro kaj la teraro. ² Kaj la teraro estis senforma kaj dezerta, kaj profunda mallumo estis super la abismo; kaj la spirito de Dio ŝvebis super la akvaro. ³ Kaj Dio diris: Estu lumo; kaj fariĝis lumaro. ⁴ Kaj Dio vidis la lumon, ke ĝi estas bona; kaj Dio apartigis la lumon de la mallumo. ⁵ Kaj Dio nomis la lumon Tago, kaj la mallumon I nomis Nokto. — Kaj estis vespero, kaj estis mateno, unu tago.

⁶ Kaj Dio diris: Estu firmaĵo inter la akvo, kaj ĝi apartigu akvon de akvo. ⁷ Kaj Dio faris la firmaĵon kaj apartigis la akvon sub la firmaĵo de la akvo super la firmaĵo; kaj fariĝis tiel. ⁸ Kaj Dio nomis la firmaĵon Ĉielo. — Kaj estis vespero, kaj estis mateno, la dua tago.

⁹ Kaj Dio diris: Kolektiĝu la akvo sub la ĉielo en unu lokon, kaj aperu la sekaĵo; kaj fariĝis tiel. ¹⁰ Kaj Dio nomis la sekaĵon Tero, kaj la kolektiĝojn de la akvo I nomis Maroj. Kaj Dio vidis, ke ĝi estas bona.

¹¹ Kaj Dio diris: La tero kreskigu verdaĵon, herbon kiu naskas semon, kaj arbon kiu laŭ sia speco donas frukton kies semo estas en ĝi mem; kaj fariĝis tiel. ¹² Kaj la tero elkreskigis verdaĵon, herbon kiu naskas semon laŭ sia speco, kaj arbon kiu laŭ sia speco donas frukton, kies semo estas en ĝi mem. Kaj Dio vidis, ke ĝi estas bona. — ¹³ Kaj estis vespero, kaj estis mateno, la tria tago.

¹⁴ Kaj Dio diris: Estu lumaĵoj en la ĉiela firmaĵo por apartigi la tagon de la nokto, kaj ili montru signojn kaj tempojn kaj tagojn kaj jarojn; ¹⁵ kaj ili estu lumaĵoj en la ĉiela firmaĵo por lumi super la tero; kaj fariĝis tiel.

¹⁶ Kaj Dio faris la du granda lumaĵojn: la pli granda por regi la tagon kaj la malpli granda por regi la nokton, kaj ankaŭ la stelojn. ¹⁷ Kaj Dio starigis ilin sur la ĉiela firmaĵo por ke ili lumu super la tero ¹⁸ kaj por ke ili regu la tagon kaj la nokton kaj apartigu la lumon de la mallumo. Kaj Dio vidis, ke ĝi estas bona. — ¹⁹ Kaj estis vespero, kaj estis mateno, la kvara tago.

²⁰ Kaj Dio diris: La akvo naskigu estaĵojn vivanta, kaj birdoj flugu super la tero sub la ĉiela firmaĵo. ²¹ Kaj Dio kreis la granda balenojn, kaj ĉiu vivanta estaĵojn moviĝanta kiu la akvo aperigis, laŭ ilia speco, kaj ĉiu flugilhava birdojn laŭ ilia speco. Kaj Dio vidis, ke ĝi estas bona.

²² Kaj Dio benis ilin kaj I diris al ili: Fruktu kaj multiĝu, kaj plenigu la akvon en la maroj, kaj la birdoj multiĝu sur la tero. — ²³ Kaj estis vespero, kaj estis mateno, la kvina tago.

²⁴ Kaj Dio diris: La tero elirigu estaĵojn vivanta laŭ ilia speco, brutojn kaj rampaĵojn kaj bestojn de la tero laŭ ilia speco; kaj fariĝis tiel. ²⁵ Kaj Dio kreis la bestojn de la tero laŭ ilia speco kaj la brutojn laŭ ilia speco kaj ĉiu rampaĵojn laŭ ilia speco. Kaj Dio vidis, ke ĝi estas bona.

²⁶ Kaj Dio diris: Ni kreu homon laŭ Nia bildo, similan al Ni; kaj ili regu super la fiŝoj de la maro kaj super la birdoj de la ĉielo kaj super la brutoj kaj super ĉiu rampaĵoj kiu moviĝas sur la tero. ²⁷ Kaj Dio kreis la homon laŭ Sia bildo, laŭ la bildo de Dio I kreis in; en formo de uvo kaj ivo (viro kaj virino) I kreis ilin.

²⁸ Kaj Dio benis ilin kaj I diris al ili: Fruktu kaj multiĝu, kaj plenigu la teron kaj submetu ĝin al vi, kaj regu super la fiŝoj de la maro kaj super la birdoj de la ĉielo kaj super ĉiu bestoj kiu moviĝas sur la tero.

²⁹ Kaj Dio diris: Jen Mi donis al vi ĉiu herbojn kiu semas kaj troviĝas sur la tuta tero, kaj ĉiu arboj kiu semas semon kaj en si havas arba frukton; tio estu por vi manĝaĵo.

³⁰ Kaj Mi donis la tuta verda herbaĵon al ĉiu bestoj de la tero kaj al ĉiu birdoj de la ĉielo kaj al ĉiu rampaĵoj sur la tero, kiu en si havas viva animon, kiel manĝaĵon. Kaj fariĝis tiel.

³¹ Kaj Dio rigardis ĉion kio I kreis, kaj vidis, ke ĝi estas tre bona. — Kaj estis vespero, kaj estis mateno, la sesa tago.

Genezo 2

La sepa tago

¹ Kaj estis finita la ĉielo kaj la tero kaj ĉiu ilia apartenaĵoj.  ² Kaj Dio finis en la sepa tago Sia laboron kiu I faris, kaj en la sepa tago I ripozis de la tuta laboro kiu I faris. ³ Kaj Dio benis la sepa tagon kaj sanktigis ĝin, ĉar en ĝi I ripozis de Sia tuta laboro kiu I kreante faris.

⁴ Tia estas la naskiĝo de la ĉielo kaj la tero kiam ili estis kreita, kiam Dio la Eternulo faris la teron kaj la ĉielon.

La Rakonto de Paradizo

⁵ Kaj nenia kampa arbetaĵo ankoraŭ estis sur la tero, kaj nenia kampa herbo ankoraŭ kreskis, ĉar Dio la Eternulo ne pluvigis sur la teron, kaj ne ekzistis homo por prilabori la teron.  ⁶ Sed nebulo leviĝadis de la tero kaj donadis humidecon al la tuta supraĵo de la tero.

⁷ Kaj Dio la Eternulo kreis la homon el polvo de la tero, kaj I enblovis en ia nazo spiron de vivo, kaj la homo fariĝis viva animo.

⁸ Kaj Dio la Eternulo plantis ĝardenon en Eden en la Oriento, kaj I metis tien la homon I kreis. ⁹ Kaj Dio la Eternulo elkreskigis el la tero ĉiu arbon ĉarma por la vido kaj bona por la manĝo, kaj la arbon de vivo en la mezo de la ĝardeno, kaj la arbon de sciado pri bono kaj malbono.

¹⁰ Kaj rivero eliras el Eden, por akvumi la ĝardenon, kaj de tie ĝi dividiĝas kaj fariĝas kvar ĉefa riveroj. ¹¹ La nomo de la unua estas Piŝon; ĝi ĉirkaŭfluas la tuta landon Ĥavila, kie estas oro. ¹² Kaj la oro de tiu lando estas bona; tie estas bedelio kaj onikso.  ¹³ Kaj la nomo de la dua rivero estas Giĥon; ĝi ĉirkaŭfluas la tuta landon Etiopujo.  ¹⁴ Kaj la nomo de la tria rivero estas Ĥidekel; ĝi fluas oriente de Asirio. Kaj la kvara rivero estas Eŭfrato. ¹⁵ Kaj Dio la Eternulo prenis la homon kaj metis in en la ĝardenon Eden, por ke i prilaboru ĝin kaj gardu ĝin. ¹⁶ Kaj Dio la Eternulo ordonis al la homo dirante: El ĉiu arbo de la ĝardeno tu manĝu;  ¹⁷ sed de la arbo de sciado pri bono kaj malbono tu ne manĝu, ĉar en la tago en kiu tu manĝos de ĝi, tu mortos.

¹⁸ Kaj Dio la Eternulo diris: Ne estas bone, ke la homo estu sola; Mi kreos al i helpanton simila al i.

¹⁹ Kaj Dio la Eternulo kreis el la tero ĉiu bestojn de la kampo kaj ĉiu birdojn de la ĉielo, kaj venigis ilin al la homo, por vidi kiel I nomos ilin; kaj kiel la homo nomis ĉiu vivanta estaĵon, tiel restis ĝia nomo. ²⁰ Kaj la homo donis nomojn al ĉiu brutoj kaj al la birdoj de la ĉielo kaj al ĉiu bestoj de la kampo; sed por la homo ne troviĝis helpanto simila al i.

²¹ Kaj Dio la Eternulo faligis profunda dormon sur la homon (aŭ homovon), kaj ĉi tiu endormiĝis; kaj I prenis unu el ia ripoj kaj fermis la lokon per karno.  ²²  Kaj Dio la Eternulo konstruis el la ripo kiu I prenis de la homo, ivon (t.e. inon, virinon), kaj I venigis in al la homo.

²³ Kaj la homo diris: Jen nun i estas osto el mia ostoj kaj karno el mia karno; ŝi estu nomata Homivo, ĉar el la homo i estas prenita.

²⁴ Tial forlasos ĉiu sia patron kaj sia patrivon (aŭ, eble, matron), kaj aliĝos al sia edzovo (t.e. edzivo aŭ edzuvo), kaj ili estu unu karno. ²⁵ Kaj ili ambaŭ estis nuda, la uvo kaj la ivo, kaj ili ne hontis.

Genezo 3

La Tento de la Serpento kaj la Frukto de la Arbo de Scio

¹ Kaj la serpento estis pli ruza ol ĉiu kampa bestoj kiu Dio la Eternulo kreis. Kaj ĥo, la serpento, diris al la ivo: Ĉu Dio vere diris ke vi ne manĝu el ĉiu arboj de la ĝardeno? ² Kaj la ivo diris al la serpento: La fruktojn de la arboj de la ĝardeno ni povas manĝi; ³ sed pri la fruktoj de la arbo kiu estas en la mezo de la ĝardeno, Dio diris: Ne manĝu ion de ili, kaj ne tuŝu ilin, por ke vi ne mortu.

⁴ Kaj la serpento diris al la ivo: Ne, ne, vi vere ne mortos; ⁵ sed Dio scias, ke en la tago kiam vi manĝos el ili, via okuloj ne plu estos fermita, kaj vi, tiam, estos kiel Dio mem: Vi scios bonon kaj malbonon. ⁶ Kaj la ivo vidis ke la arbo estas bona por manĝi, kaj ĝi estas ĉarma por la okuloj, kaj la arbo estas dezirinda por saĝiĝi; kaj i prenis de ĝia fruktoj, kaj i manĝis, kaj i donis kune ankaŭ al sia edzovo, kaj i manĝis.

⁷ Kaj malfermiĝis la okuloj de ili ambaŭ kaj nun ili sciiĝis ke ili estas nuda kaj rapide kunkudris foliojn de figarboj kaj faris zonojn al si.

⁸ Kaj ili aŭdis la voĉon de Dio la Eternulo, kiu marŝis en la ĝardeno dum la malvarmeto de la tago; kaj la homoj kaŝiĝis sin de la vizaĝo de Dio la Eternulo inter la arboj de la ĝardeno. ⁹ Kaj Dio la Eternulo vokis Adam kaj diris al i: Kie tu estas? ¹⁰ Kaj tiu diris: Mi aŭdis Tuan voĉon en la ĝardeno, kaj mi timis ĉar mi nuda estas, kaj mi kaŝis min. ¹¹ Kaj Dio diris: Kiu diris al tu ke tu estas nuda? Ĉu tu manĝis el la arbo, pri kiu Mi ordonis al tu ke tu ne manĝu de ĝi? ¹² Kaj Adam diris: Ŝi, ĉi tiu, la edzivo, kiun Tu donis al mi, – ŝi donis al mi de la arbo, kaj poste mi manĝis. ¹³ Kaj Dio la Eternulo diris al la ivo: Kial tu tion faris? Kaj la ivo diris: Ĥo, la serpento, ĥo tromplogis min, kaj poste mi manĝis.

¹⁴ Kaj Dio la Eternulo diris al la serpento: Ĉar faris tion, tu tial estu malbenita inter ĉiu brutoj kaj inter ĉiu bestoj de la kampo; sur tua ventro tu rampos kaj manĝados polvon dum tuta tagoj tua vivo. ¹⁵ Kaj Mi metis akra malamikecon inter tu kaj la ivo, kaj inter tua idaro kaj ŝia idaro; ĝi frapados tua kapon, kaj tu pikados ĝia kalkanon.

¹⁶ Al la ivo I diris: Mi multigos tua suferojn dum tua gravedeco; en doloro tu naskados infanojn, kaj al tua edzuvo estos tua deziro, kaj tiu regos super tu.

¹⁷ Kaj al Adam I diris: Ĉar tu obeis la voĉon de tua edzivo kaj manĝis el la arbo pri kiu Mi ordonis ke tu ne manĝu de ĝi, malbenita estu la tero pro tu; en penado tu manĝados el ĝi dum tuta tua vivo. ¹⁸ Dornojn kaj kardojn ĝi kreskigos por tu, kaj tu manĝos la herbon de la kampo. ¹⁹ En la ŝvito de tua vizaĝo tu manĝados panon, ĝis tu revenos al la tero el kiu tu estas prenita; ĉar polvo tu estas, kaj al polvo tu refariĝos.

²⁰ Kaj Adam donis al sia edzivo la nomon Eva (t.e. Vivanta), ĉar ŝi estas la naskanto de ĉiu vivantoj. ²¹ Kaj Dio la Eternulo faris al ili vestojn el feloj, kaj vestis ilin.

²² Kaj Dio la Eternulo diris: Jen la homo, sciante bonon kaj malbonon, fariĝis kiel unu el Ni; kaj nun, por ke i ne etendos sia manon kaj ankaŭ prenos el la arbo de vivo kaj manĝu kaj vivos eterne —  ²³ tial Dio la Eternulo elsendis in el la ĝardeno Eden, por prilabori la teron, el kiu i estis prenita. ²⁴ Kaj I forpelis la homon, kaj oriente de la ĝardeno Eden I metis la kerubon kaj la flama glavon, kiu turniĝis ĉiudirekte, por gardi la vojon al la arbo de vivo.

Genezo 4

Ekster Edeno

¹ Kaj Adam (t.e. i de la Tero) ekkonis Evan (Vivanta) sia edzivon, kaj ŝi gravediĝis kaj naskis Kainon (t.e. Akiriton); kaj ŝi diris: Mi akiris homon de la Eternulo. ² Kaj plue ŝi naskis lian fraton Habel (t.e. Vaporo). Kaj Habel fariĝis ŝafpaŝtisto, kaj Kain fariĝis terlaboristo.

³ Kaj post ia tempo Kain alportis donacoferon al la Eternulo el la fruktoj de la tero. ⁴ Kaj Habel ankaŭ alportis el la unuenaskitoj de sia ŝafoj kaj el ilia graso. Kaj la Eternulo atentis Habelon kaj lia oferon; ⁵ sed Kainon kaj lia donacoferon I ne atentis. Kaj Kain tre ekkoleris, kaj kliniĝis sia vizaĝo. ⁶. Al Kain la Eternulo diris: Kial tu koleris? Kaj kial kliniĝis vizaĝo tua? ⁷ Ja se tu agos bone, tu estos forta; sed se malbone agos, la peko kuŝos ĉe la pordo, kaj al tu ĥo aspiros, sed tu regu super ĥo.

⁸ Kain parolis kun sia frato Habel; kaj kiam ili estis sur la kampo, Kain leviĝis kontraŭ sia frato kaj mortigis lin.

⁹ Kaj la Eternulo diris al Kain: Kie estas Habel, tua frato? Kaj tiu diris: Mi ne sciis; ĉu mi estas gardisto de mia frato? ¹⁰ Kaj I diris: Kion tu faris? La voĉo de la sango tua frates krias al Mi de la tero. ¹¹ Kaj nun malbenita tu estu for de la tero, kiu malfermis sia buŝon por preni la sangon de tua frato el tua mano. ¹² Kiam tu prilaboros la teron, ĝi ne plu donos sia forton al tu; vaganto kaj forkuranto tu estos sur la tero.

¹³ Kaj Kain diris al la Eternulo: Pli granda estas mia puno ol mi povis elporti. ¹⁴ Jen Tu forpelas min hodiaŭ for de la tero, kaj mi devas min kaŝi de antaŭ Tua vizaĝo, kaj mi estas vaganto kaj forkuranto sur la tero, kaj iu ajn, kiu min renkontos, mortigos min. ¹⁵ Kaj diris al li la Eternulo: Sciu, ke al iu, kiu mortigos Kainon, estos venĝite sepoble. Kaj la Eternulo faris sur Kain signon, ke ne mortigu lin iu kiu lin renkontos. ¹⁶ Kaj Kain foriris de antaŭ la Eternulo, kaj loĝiĝis en la lando Nod, oriente de Eden.

Posteuloj de Kaino

¹⁷ Kaj Kain ekkonis sia edzivon, kaj ŝi gravediĝis, kaj ŝi naskis Ĥanoĥon. Kaj li konstruis urbon, kaj li donis al la urbo nomon laŭ la nomo de sia filo: Ĥanoĥ. ¹⁸ Kaj al Ĥanoĥ naskiĝis Irad, kaj al Irad naskiĝis Meĥujael, kaj al Meĥujael naskiĝis Metuŝael, kaj al Metuŝael naskiĝis Lemeĥ.

¹⁹ Kaj Lemeĥ prenis al si du edzivojn: unu havis la nomon Ada, kaj la dua havis la nomon Cila. ²⁰ Kaj Ada naskis Jabalon; li estis la patro de tiuj kiu loĝas en tendoj kaj paŝtas brutojn. ²¹ Kaj la nomo de lia frato estis Jubal; li estis la patro de ĉiuj kiu ludas harpon kaj fluton. ²² Cila ankaŭ naskis Tubal-Kainon, forĝanton de diversa majstraĵoj el kupro kaj fero. Kaj la frativo (aŭ eble sestro?) de Tubal-Kain estis Naama.

²³ Kaj Lemeĥ diris al sia edzivoj Ada kaj Cila: Aŭskultu mia voĉon, edzivoj de Lemeĥ. Atentu mia parolon! Ĉar viron mi mortigis por vundo al mi kaj junulon por tubero al mi. ²⁴ Se sepoble estos venĝite al Kain, por Lemeĥ estos sepdek-sepoble.

²⁵ Kaj denove Adam ekkonis sia edzivon, kaj ŝi naskis filon (aŭ filuvon), kaj donis al li la nomon Set, dirante: Dio metis al mi alia semon anstataŭ Habel, kiun mortigis Kain. ²⁶ Kaj ankaŭ al Set naskiĝis filo, kaj li donis al li la nomon Enoŝ. Tiam oni komencis alvokadi la nomon de la Eternulo.

Genezo 5

Genealogio de Adam ĝis Noaĥ

¹ Jen estas la libro de naskoj Adames. Kiam Dio kreis la homon I faris in laŭ bildo de Si mem. ² Kiel uvon kaj ivon I kreis ilin, kaj en la tago de ilia naskiĝo I benis ilin kaj donis al ili la nomon Homo.

³ Adam vivis cent tridek jarojn, kaj  naskiĝis lium filuvo (t.e. filo, ne filivo) laŭ lia bildo kaj simileco, kaj li donis al li la nomon Set. ⁴ Kaj Adam vivis post kiam al li naskiĝis Set, okcent jarojn, kaj naskiĝis lium filuvoj kaj filivoj. ⁵ La tuta vivo kiu Adam travivis, estis naŭcent tridek jaroj, kaj li mortis.

⁶ Set vivis cent kvin jarojn, kaj naskiĝis al li Enoŝ. ⁷ Kaj Set vivis post kiam Enoŝ naskiĝis al li, okcent sep jarojn, kaj naskiĝis lium filivoj kaj filuvoj. ⁸ La tuta vivo de Set estis naŭcent dek du jaroj, kaj li mortis.

⁹ Enoŝ vivis naŭdek jarojn, kaj naskiĝis al li Kenan. ¹⁰ Kaj Enoŝ vivis post kiam Kenan naskiĝis al li, okcent dek kvin jarojn, kaj naskiĝis lium filuvoj kaj filivoj. ¹¹ La tuta vivo de Enoŝ estis naŭcent kvin jaroj, kaj li mortis.

¹² Kenan vivis sepdek jarojn, kaj naskiĝis al li Mahalalel. ¹³ Kaj Kenan vivis post kiam Mahalalel naskiĝis al li, okcent kvardek jarojn, kaj naskiĝis lium filivoj kaj filuvoj. ¹⁴ La tuta vivo de Kenan estis naŭcent dek jaroj, kaj li mortis.

¹⁵ Mahalalel vivis sesdek kvin jarojn, kaj naskiĝis al li Jared. ¹⁶ Kaj Mahalalel vivis post kiam Jared naskiĝis al li, okcent tridek jarojn, kaj naskiĝis lium filuvoj kaj filivoj. ¹⁷ La tuta vivo de Mahalalel estis okcent naŭdek kvin jaroj, kaj li mortis.

¹⁸ Jared vivis cent sesdek du jarojn, kaj naskiĝis al li Ĥanoĥ. ¹⁹ Kaj Jared vivis post kiam Ĥanoĥ naskiĝis al li, okcent jarojn, kaj naskiĝis lium filivoj kaj filuvoj. ²⁰ La tuta vivo de Jared estis naŭcent sesdek du jaroj, kaj li mortis.

²¹ Ĥanoĥ vivis sesdek kvin jarojn, kaj naskiĝis al li Metuŝelaĥ. ²² Ĥanoĥ iradis kun Dio post kiam Metuŝelaĥ naskiĝis al li, tricent jarojn, kaj naskiĝis lium filuvoj kaj filivoj. ²³ La tuta vivo de Ĥanoĥ estis tricent sesdek kvin jaroj. ²⁴ Kaj Ĥanoĥ iradis kun Dio, kaj li malaperis, ĉar Dio lin prenis.

²⁵ Metuŝelaĥ vivis cent okdek sep jarojn, kaj naskiĝis al li Lemeĥ. ²⁶ Kaj Metuŝelaĥ vivis post kiam Lemeĥ naskiĝis al li, sepcent okdek du jarojn, kaj naskiĝis lium filivoj kaj filuvoj. ²⁷ La tuta vivo de Metuŝelaĥ estis naŭcent sesdek naŭ jaroj, kaj li mortis.

²⁸ Lemeĥ vivis cent okdek du jarojn, kaj naskiĝis al li filuvo. ²⁹ Li donis al li la nomon Noa, dirante: Ĉi tiu konsolos nin en nia faroj kaj en la laboroj de nia manoj sur la tero kiu la Eternulo malbenis. ³⁰ Kaj Lemeĥ vivis, post kiam naskiĝis al li Noa, kvincent naŭdek kvin jarojn, kaj naskiĝis lium filuvoj kaj filivoj. ³¹ Kaj la tuta vivo de Lemeĥ estis sepcent sepdek sep jaroj, kaj li mortis.

³² Kaj Noa havis la aĝon de kvincent jaroj, kaj naskiĝis al li Ŝem, Ĥam kaj Jafet.

Specimeno 2: Komenco (laŭ Völuspá)

[Ĉi tiu teksto ne estas rekta traduko de la Völuspá de la Edda, sed poezia rerakonto fare de la aŭtoro, Runar Freysteinn. Kelkaj versduonoj estis rearanĝitaj por pli bone sekvi tiun interpreton. Unu granda grupo da versoj estas preterlasita ĉi tie (la listigo de la Dŭarfoj/Nanoj).]

¹  Silenton mi petas, / ĉiu sankta, / granda kaj eta, / Heimdala idoj!

Valpatro, volas tu / ke klare mi diru / praa runaron, / el memoro mia / — plej fruan / — inter la homoj?

²  Gigantojn memoras, / pratempe naskita, / kiu min nutris / antaŭlonge / kaj kreskigis min.

Naŭ mondojn memoras, / naŭ radika / domarojn, / la glora mondarbon / — sub la tero — / tie staranta.

³  Antaŭ aĝoj, / kie Ymo resonis; / nek sablo nek maro, / nek malvarma ondo estis.

Nek tero nek ĉielo; / nur gapa malpleno, / kaj herbo — nenie.

^4a Antaŭe filoj de Buro / Midmondon levis, / la glora mondon / el profunda maro.

^5b Suno ne sciis / lokon sia; / steloj ne sciis / vojon sia; / Luno ne sciis / povon sia kaj estin, / — sia lunio-fortestin.

⁶ Tiam regantoj dia, / ĉiu iris, / al sia  verbaseĝoj, / la sankta dioj, / — konsilis pri tio.

Nomojn donis / al Nokto kun idojn; / Matenon nomis, / kaj Meztagon, / Antaŭtagon kaj Vesperon, / por nombri jarojn.

^5a Suno sia el sudo / vojon trovis, / ĉe la rando de ĉielo, / en orda irado.

^4b Sude brilis / sur ŝtona salonoj; / tiam verdiĝis la tero / — per cepa herbo.

⁷  Aŭse, denove, / renkontiĝis dioj, / ĉe Vivokampo, / domojn kaj templojn / alte konstruis.

Ĝoje ludis, / kaj tabulojn movis; / mankis nenio, / ĉio abundis.

⁸  Ĝis tri venis / el Jotunhejmo, / — forta kaj bela — / junega þursa ivoj.

Tiam moviĝis / ordo de mondo; / kio dormis / vekiĝis tiam.

⁹ Tiam regantoj dia, / denove iris / al sia verbaseĝoj, / la sankta dioj, / — konsilis pri tio.

Kiu dŭarfa fortojn / nun formon donu, / el sango de Brimuvo / kaj ostoj de Bluivo,

/ por ke la homo / fine aperu, / kaj en la mondo / sin mem rekonu. … ^(10-16)

¹⁷ Ĝis tri venis / al la suso, / forta kaj ama, / la sankta dioj.

Tie trovis / Ivon kaj Uvon, / malforta, dorma, / sen ia destino, / ne plene vekita.

¹⁸ Spiron donis, Odino, / la unua dio; / odon donis, Hæniro / la dua dio;

formon kaj farbon de dioj / Loduro donis, / la tria dio.

¹⁹ Arbo de mondaro / mi scias / ankoraŭ stari, / — Yggdrasil nomata — / alta kaj glora.

Akvo blankega / ĝin nutras senĉese; / roso el ĝi / falas en valojn.

Ĉiam verda / ĝi staras / super la fonto de Urdo.

²⁰ El tie tri venas / ivoj, ĉiam juna, / multe scianta, / de sub la arbo.

Urdo nomata / unu el ili, / Verdando alia, / Skuldo la tria.

²¹ Sortojn metis, / vivojn teksis, / al la idoj homares / vojon montranta.

…

Ĉu tu konas / runaron, nun, / — aŭ ne?

Specimeno 3:  La Deveno de la Ivo

[Hinda legendo, el la “Fundamenta Krestomatio” de L. L. Zamenhof. La originalo estas legebla en klasika Esperanto ĉe la Internet Archive. Esperantigis A. Grabowski.]

Kiam la ĉiopova Mahadeva kreis la belega Hindujon, I deflugis sur la teron, por ĝin admiri.

De Ia flugo eklevis sin varma, bonodora vento. La flera palmoj klinis antaŭ Mahadeva sia suprojn, kaj ekfloris sub Ia rigardo la pura, blanka, delikata, aroma lilioj.

Mahadeva deŝiris unua el la lilioj kaj jetis ĝin sur la mazura maron. La vento ekŝancelis la kristala akvon kaj kovris la belega lilion per blanka saŭmon. Minuto — kaj el tiu ĉi buketo de saŭmo ekfloris la ivo —  delikata, bonodora kiel la lilio, facila kiel la vento, ŝanĝa kiel la maro, beleco brilanta kiel la saŭmo mara, kaj rapide pasanta kiel tiu ĉi saŭmo.

La ivo antaŭ ĉio ekrigardis en la kristala akvojn kaj ekkriis:

— Kiel mi estas belega!

Poste ŝi ekrigardis ĉirkaŭen kaj diris:

— Kiel la mondo estas bela!

La ivo eliris sur la bordon seka el la akvo (de tiu ĉi tempo la ivoj ĉiam eliras seka el la akvo).

Je la vido de la ivo ekfloris la floroj sur la tero, kaj el la ĉielo sur ŝin ekcelis miliardo da scivola okuloj. Tiu ĉi okuloj ekbrulis per ekstazo. De tiu ĉi tempo lumas la steloj. La stelo Venus ekbrulis per envio — pro tio ĝi lumas pli forte ol multa aliaj.

La ivo promenadis tra belega arbaroj kaj herbejoj, kaj ĉio silente estis ravita de ŝi. Tio ĉi ekenuigis la ivon. La ivo ekkriis:

— Ho, ĉiopova Mahadeva! Tu kreis min tiel bela! Ĉio estas ravita de mi, sed mi ne aŭdas, ne scias pri tiu ĉi ravoj, ĉio estas ravita silente!

Ekŭdinte tiun ĉi plendon, Mahadeva kreis sennombra birdojn. La sennombra birdoj kantadis, rava kantojn al la beleco de la belega ivo. La ivo aŭskultis kaj ridetis. Sed post unu tago tio ĉi ŝin tedis. La ivo ekenuis.

— Ho, ĉiopova Mahadeva! ekkriis ŝi, al mi oni kantas ravanta kantojn, en ili oni parolis ke mi estas belega. Sed kia beleco tio ĉi estas, se neniu volas min cirkaŭpreni kaj karese sin alpremi al mi!

Tiam la ĉiopova Mahadeva kreis la bela, fleksa serpenton. Ĝi ĉirkauprenadis la belega ivon kaj rampis apud ŝia piedoj. Duotagon la ivo estis kontenta, poste ekenuis kaj ekkriis:

— Ah, se mi efektive estus bela, aliaj penus min imiti. La najtingalo kantas belege, kaj la kardelo ĝin imitas. Kredeble mi ne estas jam tiel bela!

La ĉiopova Mahadeva por kontentigo de la ivo kreis la simion. La simio imitis ĉiu movon de la ivo, kaj la ivo ses horojn estis kontenta, sed poste kun larmoj ŝi ekkriis:

— Mi estas tiel bela, tiel belega! Pri mi oni kantas, oni min ĉirkaŭprenas, rampas apud mia piedoj kaj min imitas. Oni min admiras kaj min envias, tiel ke mi ĉe komencas timi. Kio do min defendos, se oni ekvolos fari al mi de envio malbonon?

Mahadeva kreis la forta, potenca leonon. La leono gardis la ivon. La ivo tri horojn estis kontenta, sed post tri horoj ŝi ekkriis:

— Mi estas belega! Oni min karesas, mi — neniun! Oni min amas, mi — neniun! Mi ne povas ja ami tiu ĉi grandega, terura leonon, por kiu mi sentas estimon kaj timon! Kaj en tiu ĉi sama minuto antaŭ la ivo, laŭ la volo de Mahadeva, aperis malgranda, beleta hundeto.

— Kiel aminda besto! ekkriis la ivo kaj komencis karesi la hundeton. Kiel mi ĝin amas!

Nun la ivo havis ĉion, ŝi pri neniu povis peti. Tio ĉi ŝin ekkolerigis. Por ellasi la koleron, ŝi ekbatis la hundeton, la hundeto ekbojis kaj forkuris, ŝi ekbatis la leonon— la leono ekmurmuregis kaj foriris —ŝi surpasis per piedo sur la serpenton, — la serpento eksiblis kaj forrampis. La simio forkuris kaj la birdoj forflugis, kiam la ivo ekkriis je ili …

— Ho, mi malfeliĉa! — ekkriis la ivo, rompande la manojn. — oni mi karesas, laŭdas, kiam mi estis en bona humoro, kaj kiuj forkuras, kiam mi fariĝas kolera. Mi sola! Ho, ĉiopova Mahadeva! Je la lasta fojo mi vin petas: Kreu al mi tia ekzistaĵon, sur kiun mi povas ellasi la koleron, kiu ne havis la kuraĝon forkuri de mi kiam mi estas kolera, kiu estus devigita patcience elportati ĉiu batojn. —

Mahadeva enpensiĝis kaj — kreis al ŝi … la edzuvon.

Specimeno 4: La nigra virivo

[Rakonto el la “Fundamenta Krestomatio” de L. L. Zamenhof. El la sveda lingvo esperantigis B. G. Jonson (Östersund, Svedio). La originalo estas legebla ĉe la Internet Archive.]

En la vojaĝo kiu mi entreprenis antaŭ nelonge de Ĉikago al Nov-Jorko, mi trovis, kiam mi vekiĝis en la mateno, ke la vagonaro haltis. La kelnero rakontis, ke ĝi staras jam 1 1/2 horojn. Mi vestis min, kaj, elirinte eksteren, mi trovis ke ni estas ĉe malgranda stacio sur la kampo. Mi eniris en la manĝosalonon kaj matenmanĝis kaj poste promenadis sur la perono.

Sur la lokomotivo la lokomotivestro sidis sola kaj atendis. Mi haltis kaj babilis kun li kelkan tempon pri la maŝino. Kiam mi proponis al li cigaron, kiun li kun

danko akceptis, li min petis eniri en la malgranda kaverneton de lia lokomotivo.

La estro, bela, granda viro en la aĝo de 40 jaroj, klarigis al mi kiel oni uzas la aparta partojn de la maŝino.

Ĉio, kio nur povis esti briligita, radiis kiel la suno; ĉar la lokomotivestroj estas egale fieraj, kiam ilia maŝinoj estas ornamita, kiel domestrino, kiam ŝia ĉambroj estas ordigita.

— Kia ornamo tio ĉi estas? mi demandis, montrante sur ion, kiu estis simila je insekto kaj, enkadrigita en oran kadron, pendis sur la mureto. La estro ridis. Ĝi estas malpli ornamo ol memoraĵo, li diris; mi ĝin pendigis tien ĉi, ĉar ĝi savis mia vivon kaj la vivon de 250 alia homoj.

— Kiel do insekto povas savi la vivon de homoj? mi demandis.

— Mi ĝin rakontos al vi. Ni havas multon da tempo. 

Mi sidigis min sur la lokon de la forestanta hejtisto kaj preparis min al la aŭskultado.

— Ĝi okazis antaŭ nelonge, komencis la estro, antaŭ nur unu jaro, en printempo. Mi vojaĝis sur tiu sama vojo kiel nun, kaj havis tiun sama maŝinon kiel nun, — la karan 499. Mia hejtisto estis tiu sama kiu mi havas nun,

— Jim Moode. Jim estas bonega knabo, sed tre ema kredi spiritojn, sonĝojn kaj antaŭsignojn. Komence mi ridadis je lia malprudenteco, sed nun mi jam ne ŝercas tiel multe pri li, — de tiu tempo, kiam — ni vidis la nigra ivon.

Mi devis forlasi M. ĉirkaŭ la unua horo matene kaj esti en S. je la sesa horo. En tiu nokto blovis terura ventego kaj la pluvo faladis per riveroj jam de la komenco de la vespero. Kiam mi venis al la lokomotivejo, la ventego blovis plej terure.

Kiam Jim kaj mi estis en la vojo al la stacio kun la Lokomotivo, li diris : Ni havos malgaja veturon, Frank; mi dezirus, ke ni estu jam feliĉe en S.

Mi ridis kaj demandis : — kio tiel malkuraĝigas vin en tiu ĉi nokto?

— Mi sentas, ke io okazos, li diris.

Por diri la veron, mi ankaŭ sentis min iom malkuraĝa mem.

La vagonaro, kiun mi devis konduki, estis longa, multepeza kaj konsistis preskaŭ nur el personvagonoj. Mi fariĝis nerva ĉe la penso havi sub mia flego kaj respondeco tiel multa centojn da personoj.

Mi ridis je mi mem pro mia malkuraĝo, kiam mi unuigis la lokomotivon kun la vagonaro kaj poste esploris kaj trovis ke ĉio estas preta. La signo eksonis, kaj ni ekvojaĝis en la blovegadon. La mallumo estis netrapenetrebla, nur de la lanterno sur la antaŭaĵo de la lokomotivo estis distrata antaŭen elektra lumo. Jim metadis diligente en la fajron kaj subtenadis la plej alta premon de aero tiel, ke ni iris antaŭen, kiel furioj.

Apud la unua stacio, kie ni haltis por preni akvon, mi ekzamenis precize, ĉu ĉio estas en ordo, kaj Jim esploris la lanternon. Ĉio estis bona, kaj ni veturis pluen.

La mallumo fariĝis, se estas eble, pli firma. La pluvo falis ankoraŭ per riveroj. Subite mi vidis tra la pluvo kaj nebulo glitanta antaŭ ni giganta iva figuron, envolvita en longa nigra mantelo, kiu flugis en la blovado. Ŝi ĵetis sia brakojn posten kaj antaŭen, ĝis ŝi nevidebliĝis.

Mi estis tute muta de miro kaj forgesis fari ian signon al Jim, kiu staris antaŭ la forno. Kiam li ekrigardis returnen, li ekkriis: Halo, Frank! kio estas? Tu elrigardas kiel vidinto de spiritoj!

Mi nenion respondis. Mia pensoj estis okupita je la stranga figuro mi vidis.

Nun ni estis proksime de Rock Creek, kie ponto kondukas super profunda rivero.

Mi fariĝis pli nerva ol antaŭe. Ni veturis rapide, kaj signo estis donita de la stacio de Rock Creek, kiu estas nur unu mejlon malproksima de la ponto. Kiam ni pasis preter la stacio, mi aŭdis, ke Jim ekkriis. Mi kuris al li kaj vidis lin tremantan de teruro. Li montris eksteren en la mallumon, kaj kiam mi ekrigardis, teruro atakis min mem.

Tie sur la reloj montriĝis tiu sama giganta ivo, kiel antaŭe, jen trankvila, jen en la plej sovaĝa danco. — Frank, murmuretis Jim kun malfacileco, ne iru sur la ponton! Pro la ĉielo, ne faru tion ĉi! Ne iru, antaŭ ol vi scias ke ĉio estas en ordo!

Mi ne povis kontraŭstari al la penso haltigi la vagonaron kaj malfermis la ventolilon kiel eble plej forte.

Apenaŭ ni haltis, mi povis aŭdi la akvon, kiu muĝis en Rock Creek rekte antaŭ ni. Kiam mi eliris el la maŝino, la konduktoro venis al mi renkonte.

— Kio estas? Kio estas? li demandis. Mi sentis min tre konfuzita. Nun estis videbla jam nenia giganta ivo.

Ni ne povis vidi pli malproksime ol unu metron aŭ du antaŭen super la reloj. Mi nenion vidis, sed diris: — Mi ne scias, kio estas, sed ŝajnis al mi, ke mi vidis granda nigra spiriton kiu etendis la brakojn kaj faris al mi signon ne iri plu. La konduktoro rigardis min tute mirigita.

 — Ĉu vi estas freneza, Frank? li diris. — Oni ĝin preskaŭ povus kredi. Sed ni estas ja en la proksimeco de la rivero kaj ni povas esplori.

Ni prenis nia lanternojn kaj iris antaŭen. Jim ricevis la ordonon gardi la maŝinon. Sed apenaŭ ni faris kelka dekojn da paŝoj, ni haltis, rigidigita de teruro. Antaŭ nia piedoj estis profunda faŭko kie la rivero muĝis, ŝveligita de la printempa pluvoj. Kiam ni nin returnis, ni vidis la nigra viriva figuron, kiu dancadis en sovaĝa turnoj. La konduktoro rigardis antaŭe la faŭkon, poste min.

— Ĉu tion ĉi tu vidis, kiam tu haltigis la vagonaron?

— Jes. — lo alia, ol feliĉo, nin savis tiun ĉi nokton.

Ni reiris malrapide al la vagonaro, plenaj de pensoj kaj kun malgaja animo. Diversa veturantoj venis renkonte al ni. Inter ili sin trovis dekokjara junulo el Ĉikago, kiu estis pli rapidepensanta, ol iu el ni. Kiam li ekvidis la nigran ivon, li iris al la lokomotivo kaj enrigardis en la lanternojn kiu staris tie.

 — Tie ĉi estas nia nigra ivo! diris la Ĉikaga junulo. Kaj tie estis efektive tiu sama insekto kiu tu vidas sub tiu ĉi vitro. Kiam mi malfermis la lanternon, ĝi flugis kontraŭ la reflektoron.

Jen estas la tuta historio, mia sinjoro. Kiam la insekto flugis antaŭ la elektra lumo, ĝi ĵetis ombron, kiu similis ivon svinganta la brakojn. Ni ne scias kiel ĝi eniris, sed kredeble ĝi eniris tiam, kiam Jim esploris la lanternon apud la akvostacio. Kiel ajn ĝi estis, ĝi savis nia vivon per tio, ke ĝi min timigis per tiu nigra ivo.

Jen estas la kaŭzo ke tiu ĉi malgranda insekto estas sub vitro kaj en kadro. Tio ĉi estas por min memorigi kiel ni estis savita per tiu ĉi insekto. Jes, tu nomas ĝin okazo, — mi kredas ke ĝi estis sendaĵo de Dio.

— Ĉio en ordo! ekkriis la konduktoro, elirante el la telegrafa stacio, portante paperon en la mano.

Jim, la hejtisto, venis en la maŝinon kaj mi en mia vagonon.

Specimeno 5: Universala Deklaracio de Homa Rajtoj

[Adoptita kaj proklamita per Rezolucio 217 A (III) de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝinta Nacioj la 10an de decembro 1948. La originala Esperanto-teksto estas legebla ĉe la Oficejo de la Alta Komisaro pri Homaj Rajtoj (OHCHR).]

Antaŭkonsideroj

Pro tio, ke agnosko de la esenca digno kaj de la egala kaj nefordonebla rajtoj de ĉiu membroj de la homara familio estas la fundamento de libero, justo kaj paco en la mondo,

Pro tio, ke malagnosko kaj malestimo de la homa rajtoj rezultigis barbara agojn kiu forte ofendis la konsciencon de la homaro, kaj ke la efektiviĝo de tia mondo, en kiu la homoj ĝuos liberecon de parolo kaj de kredo kaj liberiĝon el timo kaj bezono, estas proklamita kiel la plej alta aspiro de ordinara homoj,

Pro tio, ke nepre necesas, se la homoj ne estu devigita, sen alia elektebla vojo, ribeli kontraŭ tiranismo kaj subpremo, ke la homa rajtoj estu protektata de la leĝo. Pro tio, ke nepre necesas evoluigi amika rilatojn inter la nacioj,

Pro tio, ke la popoloj de Unuiĝinta Nacioj en la Ĉarto reasertis sian firman kredon je la fundamenta homa rajtoj, je la digno kaj valoro de la homa personeco kaj je la egala rajtoj de uvoj kaj ivoj, kaj firme decidis antaŭenigi socia progreson kaj pli altnivela vivon en pli granda libereco,

Pro tio, ke la Ŝtatoj-Membroj sin devigis atingi, en kunlaboro kun Unuiĝinta Nacioj, la antaŭenigon de universala respekto al kaj observado de la homa rajtoj kaj fundamenta liberecoj,

Pro tio, ke komuna kompreno pri tiu ĉi rajtoj kaj liberecoj estas esence grava por plena realigo de tiu sindevigo,

Tial, nun,

La Ĝenerala Asembleo,

Proklamas tiu ĉi Universalan Deklaracion de Homa Rajtoj kiel komuna celon de atingo por ĉiu popoloj kaj ĉiu nacioj, por tio, ke ĉiu individuo kaj ĉiu organo de la socio, konstante atentante ĉi tiu Deklaracion, per instruado kaj edukado strebu al respektigo de tiu ĉi rajtoj kaj liberecoj, kaj per laŭgrada paŝoj nacia kaj internacia certigu ilia universala kaj efektiva agnoskon kaj observadon, same tiel inter la popoloj de la Ŝtatoj-Membroj mem, kiel inter la popoloj de teritorioj sub ilia jurisdikcio.

Artikolo 1

Ĉiu homoj estas denaske libera kaj egala laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco.

Artikolo 2

Ĉiu rajtoj kaj liberecoj difinita en tiu ĉi Deklaracio validas same por ĉiu homoj, sen kia ajn diferencigo, ĉu laŭ raso, haŭtkoloro, sekso, lingvo, religio, politika aŭ alia opinio, nacia aŭ socia deveno, posedaĵoj, naskiĝo aŭ alia stato. Plie, nenia diferencigo estu farata surbaze de la politika, jurisdikcia aŭ internacia pozicio de la lando aŭ teritorio al kiu apartenas la koncerna persono, senkonsidere ĉu ĝi estas sendependa, sub kuratoreco, ne-sinreganta aŭ sub kia ajn alia limigo de la suvereneco.

Artikolo 3

Ĉiu havas la rajtojn je vivo, libereco kaj persona sekureco.

Artikolo 4

Neniu estu tenata en sklaveco aŭ servuteco; sklaveco kaj sklavkomerco estu malpermesita en ĉiu sia formoj.

Artikolo 5

Neniu suferu torturon aŭ kruela, nehoma aŭ sendigniga traktadon aŭ punon.

Artikolo 6

Ĉiu rajtas esti ĉie agnoskita jure kiel persono.

Artikolo 7

Ĉiu homo estas jure egala, kaj rajtas sen diskriminacio al egala jura protekto. Ĉiu rajtas ricevi egalan protekton kontraŭ kia ajn diskriminacio, kiu kontraŭas tiu ĉi Deklaracion, kaj kontraŭ kia ajn instigo al tia diskriminacio.

Artikolo 8

Ĉiu rajtas ricevi de la kompetenta nacia tribunaloj efika riparon pro agoj kiu kontraŭas la fundamenta rajtojn kiu i havas laŭ la konstitucio aŭ la leĝoj.

Artikolo 9

Neniu suferu arbitra areston, malliberigon aŭ ekzilon.

Artikolo 10

Ĉiu en plena egaleco rajtas je justa kaj publika proceso antaŭ sendependa kaj senpartia tribunalo, por prijuĝo de ia rajtoj kaj devoj kaj de kiu ajn kriminala akuzo kontraŭ i.

Artikolo 11

Ĉiu akuzita pro punebla faro rajtas, ke oni supozu in senkulpa, ĝis oni pruvos laŭleĝe ia kulpon en publika proceso, en kiu i ricevis ĉiu garantiojn necesa por sia defendo.

Neniu estu konsiderata krimkulpa pro kia ajn ago aŭ neago, kiu ne konsistigis punebla faron, laŭ nacia aŭ internacia juro, en la tempo, kiam ĝi estis farita. Same tiel, ne estu aljuĝita pli severa puno ol tiu kiu estis aplikebla en la tempo, kiam la punebla faro estis plenumita.

Artikolo 12

Neniu suferu arbitra intervenojn en sia privatecon, familion, hejmon aŭ korespondadon, nek atakojn kontraŭ sia honoro aŭ reputacio. Ĉiu rajtas ricevi jura protekton kontraŭ tia intervenoj aŭ atakoj.

Artikolo 13

Ĉiu havas la rajton libere moviĝi kaj loĝi interne de la limoj de kiu ajn ŝtato.

Ĉiu rajtas eliri el kiu ajn lando, inkluzive la propran, kaj reveni en sia landon.

Artikolo 14

Ĉiu rajtas peti kaj ricevi en alia landoj azilon kontraŭ persekuto.

Tiu rajto ne estas alvokebla en kazoj de persekuta akuzoj malfalse levita pro ne-politika krimoj aŭ pro agoj kontraŭa al la celoj kaj principoj de Unuiĝinta Nacioj.

Artikolo 15

Ĉiu rajtas havi ŝtatanecon.

Al neniu estu arbitre forprenita la ŝtataneco, nek rifuzita la rajto ŝanĝi sia ŝtatanecon.

Artikolo 16

Plenaĝa uvoj kaj ivoj sen ia ajn limigo pro raso, nacieco aŭ religio, rajtas edziĝi kaj fondi familion. Ilia rajtoj estas egala koncerne la geedziĝon, dum la geedzeco kaj koncerne eksedziĝon.

Geedziĝo okazu sole laŭ libera kaj plena konsento de la estonta edzovoj.

La familio estas la natura kaj fundamenta grupunuo de la socio, kaj ĝi rajtas ricevi protekton de la socio kaj de la Ŝtato.

Artikolo 17

Ĉiu rajtas proprieti havaĵon, kaj sola kaj en asociiĝo kun aliaj.

Al neniu estu arbitre forprenita ia proprieto.

Artikolo 18

Ĉiu havas la rajton je libereco de penso, konscienco kaj religio; tiu ĉi rajto inkluzivas la liberecon ŝanĝi sia religion aŭ kredon, kaj liberecon manifesti, ĉu sola ĉu kune kun aliaj, ĉu publike ĉu private, sia religion aŭ kredon per instruado, praktikado, adorado kaj observado.

Artikolo 19

Ĉiu havas la rajton je libereco de opinio kaj esprimado; ĉi tiu rajto inkluzivas la liberecon havi opiniojn sen intervenoj de alia, kaj la rajton peti, ricevi kaj havigi informojn kaj ideojn per kiu ajn rimedo kaj senkonsidere pri la landlimoj.

Artikolo 20

1. Ĉiu havas la rajton je libereco de pacema kunvenado kaj asociiĝo.
2. Neniu estu devigita aparteni al asocio.

Artikolo 21

Ĉiu homo rajtas partopreni la regadon de sia lando, aŭ rekte aŭ pere de libere elektita reprezentantoj.

Ĉiu rajtas je egala aliro al publika servo en sia lando.

La volo de la popolo estu la bazo de la aŭtoritato de la registaro; tiu volo estu esprimata per regula kaj aŭtentika elektoj kiu okazu per universala kaj egala balotrajto, kaj per sekreta voĉdono aŭ ekvivalenta libera voĉdona proceduroj.

Artikolo 22

Ĉiu, kiel membro de la socio, havas rajton je socia sekureco kaj povas postuli la realigon, per nacia klopodoj kaj internacia kunlaboro, kaj konforme al la organizo kaj disponebla rimedoj de ĉiu Ŝtato, de tiu ekonomia, socia kaj kultura rajtoj kiu estas nepre necesaj por ia digno kaj por la libera disvolviĝo de ia personeco.

Artikolo 23

Ĉiu havas rajton je laboro, je libera elekto de sia okupo, je justa kaj favora laborkondiĉoj kaj je protekto kontraŭ senlaboreco.

Ĉiu, sen ia ajn diskriminacio, rajtas ricevi egala salajron pro egala laboro.

Ĉiu, kiu laboras, rajtas ricevi justa kaj favora kompenson, kiu certigu por i mem kaj por ia familio ekziston konforma al homa digno, kaj kiun suplementu, laŭnecese, alia rimedoj de socia protekto.

Ĉiu rajtas formi kaj aliĝi sindikatojn por protekto de sia interesoj.

Artikolo 24

Ĉiu havas rajton je ripozo kaj libertempo, inkluzive racia limigon de la laborhoroj kaj perioda feriojn kun salajro.

Artikolo 25

Ĉiu havas rajton je vivnivelo adekvata por la sano kaj bonfarto de si mem kaj de sia familio, inkluzive de nutraĵo, vestaĵoj, loĝejo kaj medicina prizorgo kaj necesa socia servoj, kaj la rajton je sekureco en okazo de senlaboreco, malsano, malkapablo, vidvineco, maljuneco aŭ alia perdo de la vivrimedoj pro cirkonstancoj ekster sia povo.

Gepatreco  kaj infaneco rajtigas al speciala prizorgoj kaj helpo. Ĉiu infanoj, egale ĉu ili naskiĝis en aŭ ekster geedzeco, ricevu sama socia protekton.

Artikolo 26

Ĉiu havas rajton je edukiĝo. La edukado estu senpaga, almenaŭ en la elementa kaj fundamenta stadioj. La elementa edukado estu deviga. La teknika kaj porprofesia edukado estu ĝenerale akirebla, kaj pli alta edukado estu egale akirebla por ĉiu laŭ ties meritoj.

Edukado celu la plena disvolvon de la homa personeco kaj plifortigon de la respekto al la homa rajtoj kaj fundamenta liberecoj. Ĝi kreskigu komprenon, toleron kaj amikecon inter ĉiu nacioj, rasa aŭ religia grupoj, kaj antaŭenigu la agadon de Unuiĝinta Nacioj por konservo de paco.

Gepatroj havas unuavica rajton elekti la specon de la edukado kiu ilia infanoj ricevu.

Artikolo 27

Ĉiu rajtas libere partopreni la kultura vivon de la komunumo, ĝui la artojn kaj partopreni scienca progreson kaj ĝia fruktojn.

Ĉiu havas rajton je protekto de la morala kaj materiala interesoj rezultanta el eventuala scienca, literatura aŭ arta produktaĵoj kiu i aŭtoris.

Artikolo 28

Ĉiu havas rajton je socia kaj internacia organizo, en kiu la rajtoj kaj liberecoj difinita en ĉi tiu Deklaracio povas esti plene realigita.

Artikolo 29

Ĉiu havas devojn al la komunumo, en kiu, sole, estas ebla la libera kaj plena disvolviĝo de ia personeco.

En la uzado de sia rajtoj kaj liberecoj, ĉiu estu subigita sole al tiu limigoj kiu estas jure difinita ekskluzive kun la celo certigi adekvata rekonon kaj respekton por la rajtoj kaj liberecoj de aliaj kaj por konformiĝi al justa postuloj de moralo, publika ordo kaj ĝenerala bonfarto en demokrata socio.

Tiu ĉi rajtoj kaj liberecoj estas en neniu okazo efektivigebla kontraŭe al la celoj kaj principoj de Unuiĝinta Nacioj.

Artikolo 30

Nenio en ĉi tiu Deklaracio estu interpretita kiel implico, ke iu ajn Ŝtato, grupo aŭ persono iel ajn rajtas entrepreni ian ajn agadon aŭ plenumi ian ajn agon, kiu celus detrui kiun ajn el la rajtoj kaj liberecoj ĉi-ene difinita.

Specimeno 6: El la Unua libro de la lingvo Esperanto

[La aŭtoro estas L. L. Zamenhof. La sekva teksto sekvas preskaŭ laŭvorte la originalon. Oni aplikis nur la principojn de ProEo, sen ŝanĝi la enhavon, vortelekton aŭ frazkonstruon pli ol tion postulas tiu principoj. Tial la stilo kaj la frazkonstruo restas esence tiuj de la originalo. La eltiraĵoj estas prenitaj el la “Fundamenta Krestomatio”. La longa originala teksto estas ĉi tie prezentita en elektitaj fragmentoj; partoj inter ili estas ellasitaj. La titoloj de la fragmentoj ne apartenas al la originala teksto.]

Pri la graveco de havi unu internacia lingvon

La nun proponata broŝuron la leganto kredeble prenos en la manojn kun malkonfido, kun antaŭe preta penso, ke al i estos proponata ia neefektivigebla utopio; mi devas tial antaŭ ĉio peti la leganton, ke i formetu tiu ĉi antaŭjuĝon kaj ke i pripensu serioze kaj kritike la proponata aferon.

Mi ne parolos tie ĉi vaste pri tio, kia grandega signifon havus por la homaro la enkonduko de unu komune akceptita lingvo internacia, kiu prezentus egalrajta propraĵon de la tuta mondo, apartenante speciale al neniu el la ekzistanta nacioj. Kiom da tempo kaj laboroj estas perdata por la ellernado de fremda lingvoj, kaj malgraŭ ĉio, elveturante el la limoj de nia patrujo, ni ordinare ne havas la eblon kompreniĝadi kun simila al ni homoj. Kiom da tempo, laboro kaj materiala rimedoj estas perdata por tio, ke la produktoj de unu literaturo estu aligita al ĉiu alia literaturo, kaj en la fino ĉiu el ni povas per tradukoj konatiĝi nur kun la plej sensignifa parto de fremda literaturoj; sed ĉe ekzistado de lingvo internacia ĉiu tradukoj estus farata nur en tiu ĉi lastan, kiel neŭtrala, al ĉiu komprenebla, kaj la verkoj kiu havas internacia karakteron, estus eble skribata rekte en ĝi. Falus la ĥina muroj inter la homa literaturoj; la literatura produktoj de alia popoloj fariĝus por ni tiel same atingebla, kiel la verkoj de nia propra popolo; la legataĵo fariĝus komuna por ĉiu homoj, kaj kune kun ĝi ankaŭ la edukado, idealoj, konvinkoj, celado, — kaj la popoloj interproksimiĝus kiel unu familio.

Devigata dividi nia tempon inter diversa lingvoj, ni ne havas la eblon dece fordoni nin eĉ al unu el ili, kaj tial de unu flanko tre malofte iu el ni posedas perfekte eĉ sia patra lingvon, kaj de la dua flanko la lingvoj mem ne povas dece ellaboriĝi, kaj, parolante en nia patra lingvo, ni ofte estas devigata aŭ preni vortojn kaj esprimojn de fremda popoloj, aŭ esprimi nin neprecize kaj eĉ pensi lame dank’ al la nesufiĉeco de la lingvo. Alia afero estus, se ĉiu el ni havus nur du lingvojn, — tiam ni pli bone ilin posedus kaj tiu ĉi lingvoj mem povus pli ellaboriĝadi kaj perfektiĝadi kaj starus multe pli alte, ol ĉiu el ili staras nun. Kaj la lingvo ja estas la ĉefa motoro de la civilizacio: dank’ al la lingvo ni tiel altiĝis super la bestoj, kaj ju pli alte staras la lingvo, des pli rapide progresas la popolo. La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj, ĉar tio ĉi antaŭ ĉio falas en la okulojn ĉe renkonto de homoj: la homoj ne komprenas unu la alia kaj tial ili tenas sin fremde unu kontraŭ la alia. Renkontiĝante kun homoj, ni ne demandas, kia politika konvinkojn ili havas, sur kiu parto de la tera globo ili naskiĝis, kie loĝis ilia prapatroj antaŭ kelke da miljaroj: sed tiu ĉi homoj ekparolas, kaj ĉiu sono de ilia parolo memorigas nin, ke ili estas fremda por ni.

Kiu unu fojon provis loĝi en urbo, en kiu

loĝas homoj de diversa reciproke batalanta nacioj, tiu eksentis sendube, kia grandega utilon alportus al la homaro lingvo internacia, kiu, ne entrudiĝante en la doma vivon de la popoloj, povus, almenaŭ en landoj kun diverslingva loĝantaro, esti lingvo regna kaj societa. Kia, fine, grandega signifon lingvo internacia havus por la scienco, komerco — per unu vorto, sur ĉiu paŝo — pri tio mi ne bezonas vaste paroli.

Kiu almenaŭ unu fojon serioze ekmeditis pri tiu ĉi demando, tiu konsentos, ke nenia ofero estus tro granda, se ni povus per ĝi akiri al ni lingvon komunehoma. Tial ĉiu eĉ la plej malforta provo en tiu ĉi direkto meritas atenton.

Pri Volapük kaj aliaj senfruktaj provoj atingi «la lingvon tutmonda»

Al la afero kiu mi nun proponas al la leganta publiko, mi oferis mia plej bona jarojn; mi esperas, ke ankaŭ la leganto, pro la graveco de la afero, volonte oferos al ĝi iom da pacienco kaj atente tralegos la nun proponata broŝuron ĝis la fino.

Mi ne analizos tie ĉi la diversa provojn, farita kun la celo krei lingvon internacia. Mi turnos nur la atenton de la legantoj al tio, ke ĉiu tiu ĉi provoj aŭ prezentis per si sistemon da signoj por mallonga interkomunikiĝo en okazo de granda bezono, aŭ kontentiĝis je plej natura simpligo de la gramatiko kaj je anstataŭigo de la vortoj ekzistanta en la lingvoj per vortoj alia, arbitre elpensita.

La provoj de la unua kategorio estis tiel komplikita kaj tiel nepraktika, ke ĉiu el ili mortis tuj post la naskiĝo; la provoj de la dua kategorio jam prezentis per si lingvojn, sed da internacia ili havis en si nenion. La aŭtoroj ial nomis sia lingvojn « tutmonda », eble nur pro tio, ke en la tuta mondo estis neniu personoj, kun kiu oni povus kompreniĝi per tiu ĉi lingvoj! Se por la tutmondeco de ia lingvo estas sufiĉe, ke unu persono ĝin nomu tia, en tia okazo ĉiu el la ekzistanta lingvoj povas fariĝi tutmonda laŭ la deziro de ĉiu aparta persono.

Ĉar tiu ĉi provoj estis fondita sur la naiva espero, ke la mondo renkontos ilin kun ĝojo kaj unuanime donos al ili sankcion, kaj tiu ĉi unuanima konsento ĝuste estas la plej neebla parto de la afero, pro la natura indiferenteco de la mondo por kabineta provoj kiu ne alportas al ĝi senkondiĉa utilon, sed kalkulas je ĝia preteco pionire oferi sia tempon, — tial estas kompreneble, kial tiu ĉi provoj renkontis plena fiaskon; ĉar la plej granda parto de la mondo tute ne interesis sin je tiu ĉi provoj, kaj tiu, kiu sin interesis, konsideris, ke ne estas inde perdi tempon por la lernado de lingvo, en kiu neniu nin komprenos krom la aŭtoro; « antaŭe la mondo », ili diris, « aŭ kelka milionoj da homoj ellernu tiu ĉi lingvon, tiam mi ankaŭ ĝin lernos ». Kaj la afero, kiu povus alporti utilon al ĉiu aparta adepto nur tiam, se antaŭe jam ekzistus multego da aliaadeptoj, trovis nenian akceptanton kaj montriĝis malvive naskita.

Kaj se unu el la lasta provoj, « Volapük », akiris, kiel oni diras, certan nombron da adeptoj, tio ĉi estas nur tial, ke la ideo mem de lingvo « tutmonda » estas tiel alta kaj alloga, ke homoj kiu havas la inklinon entuziasmiĝi kaj dediĉi sin al pionireco, oferas sia tempon en la espero, ke eble la afero sukcesos.

Sed la nombro de la entuziasmuloj atingos certan ciferon kaj haltos, kaj la malvarma indiferenta mondo ne volos oferi sia tempon por tio, ke ĝi povu komunikiĝadi kun tiu ĉi nemulta, — kaj tiu ĉi lingvo, simile al la antaŭa provoj, mortos, alportinte absolute nenian utilon.

Pli racia lingva internacia?

La demando pri lingvo internacia okupadis min jam longe; sed sentante min nek pli talenta, nek pli energia ol la aŭtoroj de ĉiu senfrukte pereinta provoj, mi longa tempon limigadis min nur per revado kaj nevola meditado super tiu ĉi afero. Sed kelke da feliĉa ideoj kiu aperis kiel frukto de tiu ĉi nevola meditado, kuraĝigis min por plua laborado kaj igis min ekprovi, ĉu ne prosperos al mi sisteme venki ĉiu barojn por la kreo kaj enkonduko en uzadon de racia lingvo internacia.

Ŝajnas al mi, ke tiu ĉi afero iom prosperis al mi, kaj tiu ĉi frukton de longatempa persista laboroj mi proponas nun al la prijuĝo de la leganta mondo.

La plej ĉefa problemoj, kiu estis necese solvi, estis la sekvantaj:

I) Ke la lingvo estu eksterordinare facila, tiel ke oni povu ellerni ĝin ludante.

II) Ke ĉiu kiu ellernis tiu ĉi lingvon, povu tuj ĝin uzi por la kompreniĝado kun homoj de diversa nacioj, tute egale ĉu tiu ĉi lingvo estos akceptita de la mondo kaj trovos multe da adeptoj aŭ ne, — t. e. ke la lingvo jam de la komenco mem kaj dank’al sia propra konstruo povu servi kiel efektiva rimedo por internacia komunikiĝoj.

III) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ĝin kiel eble plej baldaŭ kaj amase komenci uzadi la proponata lingvon kiel lingvon viva, — ne kun ŝlosilo en la manoj kaj en okazoj de ekstrema bezono.

El ĉiu projektoj kiu en diversa tempoj estis proponita al la mondo, ofte sub la laŭta, per nenio pravigita nomo de « lingvo tutmonda », neniu solvis pli ol unu el la dirita problemoj, kaj eĉ tiu ĉi nur parte.

Krom la supre montrita tri ĉefa problemoj, mi devis, kompreneble, solvi ankoraŭ multa aliajn, sed pri ili, ĉar ili estas ne esenca, mi ne parolos tie ĉi.

Antaŭ ol mi transiros al la klarigo de tio, kiel mi solvis la supre dirita problemojn, mi devas peti la leganton mediti iom pri la signifo de tiu ĉi problemoj kaj ne preni tro facile mia rimedojn de solvo sole nur tial, ĉar ili aperos al i eble kiel tro simpla. Mi petas tion ĉi tial, ĉar mi scias la inklinon de la plimulto da homoj rigardi aferon kun des pli da estimego, ju pli ĝi estas komplikita, ampleksa kaj malfacile-digestebla. Tia personoj, ekvidinte la malgrandega lernolibron kun plej simpla kaj por ĉiu plej komprenebla reguloj, povas preni la aferon. …

Pri la virina derivaĵo kaj alia vortfarado

… a) Mi simpligis ĝis nekredebleco la gramatikon, kaj al tio de unu flanko en la spirito de la ekzistanta viva lingvoj, por ke ĝi povu facile eniri en la memoron, kaj de la dua flanko — neniom deprenante per tio ĉi de la lingvo la klarecon, precizecon kaj flekseblecon. La tuta gramatikon de mia lingvo oni povas bonege ellerni en la daŭro de unu horo. La grandega faciligo kiu oni ricevas de tia gramatiko, estas klara por ĉiu.

b) Mi kreis regulojn por vortofarado kaj per tio ĉi mi enportis grandega ekonomion rilate la nombron de la vortoj ellernota, ne sole ne deprenante per tio ĉi de la lingvo ĝia riĉecon, sed kontraŭe, farante la lingvon — dank’ al la eblo krei el unu vorto multa aliajn kaj esprimi ĉiu ebla nuancojn de la penso — pli riĉa ol la plej riĉa natura lingvoj.

Tion ĉi mi atingis per la enkonduko de diversa prefiksoj kaj sufiksoj, per kies helpo ĉiu povas el unu vorto formi diversa alia vortojn, ne bezonante ilin lerni. (Pro oportuneco al tiu ĉi prefiksoj kaj sufiksoj estas donita la signifo de memstara vortoj, kaj kiel tiaj ili estas lokita en la vortaro.)

Ekzemple :

1) La prefikso «mal» signifas rekta kontraŭaĵon de la ideo; sekve, sciante la vorton «bona», ni jam mem povas formi la vorton «malbona», kaj la ekzistado de aparta vorto por la ideo «malbona» estas jam superflua; alta — malalta; estimi — malestimi k.t.p.

Sekve, ellerninte unu vorton «mal», ni jam estas liberigitaj de la lernado de grandega serio da vortoj, kiel ekzemple «malmola» (sciante «mola»), malvarma, malnova, malpura, malproksima, malriĉa, mallumo, malhonoro, malsupre, malami, malbeni k.t.p., k.t.p.

2) La sufikso «in» signifas la virinan sekson; sekve, sciante «frato», ni jam’ mem povas formi «fratino», «patro» – «patrino». Sekve superfluaj jam estas la vortoj «avino, filino, fianĉino, knabino, kokino, bovino» k.t.p.

3) La sufikso «il» signifas instrumenton por la donita farado. Ekzemple tranĉi — tranĉilo; superfluaj estas : «kombilo, hakilo, sonorilo, plugilo, glitilo » k.t.p. Kaj simila alia prefiksoj kaj sufiksoj.

Krom tio mi donis komuna regulon, ke ĉiu vortoj kiu jam fariĝis internacia (la tiel nomata «fremda vortoj»), restas en la lingvo internacia neŝanĝata, akceptante nur la internacia ortografion; tiamaniere grandega nombro da vortoj fariĝas superflua por la lernado; ekzemple: lokomotivo, redakcio, telegrafo, nervo, temperaturo, centro, formo, publiko, platino, botaniko, figuro, vagono, komedio, ekspluati, deklami, advokato, doktoro, teatro k.t.p., k.t.p.

Dank’ al la supre montrita reguloj kaj ankoraŭ al kelka flankoj de la lingvo, pri kiu mi trovas superflue tie ĉi detale paroli, la lingvo fariĝas eksterordinare facila, kaj la tuta laboro de ĝia ellernado konsistas nur en la ellernado de tre malgranda nombro da vortoj, el kiu laŭ difinita reguloj, sen aparta kapabloj kaj streĉado de la kapo, oni povas formi ĉiu vortojn, esprimojn kaj frazojn, kiuj estas necesa.

Cetere eĉ tiu ĉi malgranda nombro da vortoj, kiel oni vidos malsupre, estas tiel elektita, ke ilia ellernado por homo iomete klera estas afero eksterordinare facila. La ellernado de tiu ĉi lingvo sonora, riĉa kaj por ĉiu komprenebla (la kaŭzojn vidu malsupre) postulas sekve ne tuta serion da jaroj, kiel ĉe la alia lingvoj, — por ĝia ellernado sufiĉas kelke da tagoj. Pri tio ĉi ĉiu povas konvinkiĝi, ĉar al la nuna broŝuro estas aldonita plena lernolibro. …

PARTO III:  GRAMATIKA EPILOGO / SPECIMENO 7

Specimeno 7. Gramatika epilogo

[La lasta specimeno havas apartan rolon. Ĝi estas samtempe specimeno kaj epilogo. Pro tio ankaŭ la sekva prezento estas verkita laŭ ProEo. Ĝi montras la ĉefajn simpligojn kaj aldonojn kompare kun la Fundamenta Gramatiko de Zamenhof.]

1. Plena gramatiko de la lingvo Esperanto laŭ Zamenhof

A. Alfabeto.

Aa, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz.

Rimarko. Presejoj kiu ne posedas la literojn ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ, povas anstataŭ ili uzi ch, gh, hh, jh, sh, u.

B. Reguloj.

1) Artikolo nedifinita ne ekzistas; ekzistas nur artikolo difinita (la), egala por ĉiu seksoj, kazoj kaj nombroj.

Rimarko. La uzado de la artikolo estas tia sama, kiel en la alia lingvoj. La personoj, por kiuj la uzado de la artikolo prezentas malfacilaĵon, povas en la unua tempo tute ĝin ne uzi.

2. La substantivoj havas la finiĝon o. Por la formado de la multenombro oni aldonas la finiĝon j. Kazoj ekzistas nur du: nominativo kaj akuzativo; la lasta estas ricevata el la nominativo per la aldono de la finiĝo n. La cetera kazoj estas esprimata per helpo de prepozicioj (la genitivo per de, la dativo per al, la ablativo per per aŭ, alia prepozicioj laŭ la senco).

3) La adjektivo finiĝas per a. Kazoj kaj nombroj kiel ĉe la substantivo. La komparativo estas farata per la vorto pli, la superlativo per plej; ĉe la komparativo oni uzas la konjunkcion ol.

4) La numeraloj fundamenta (ne estas deklinaciata) estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil. La dekoj kaj centoj estas formata per simpla kunigo de la numeraloj. Por la signado de numeraloj orda oni aldonas la finiĝon de la adjektivo; por la multoblaj — la sufikson obl, por la nombronaj — on, por la kolektaj — op, por la disdividaj — la vorton po. Krom tio povas esti uzata numeraloj substantiva kaj adverba.

5) Pronomoj persona: mi, vi, li, ŝi, ĝi (pri objekto aŭ besto), si, ni, vi, ili, oni; la pronomoj poseda estas formata per la aldono de la finiĝo adjektiva. La deklinacio estas kiel ĉe la substantivoj.

6) La verbo ne estas ŝanĝata laŭ personoj nek nombroj.

Formoj de la verbo : la tempo estanta akceptas la finiĝon -as; la tempo estinta -is; la tempo estonta -os; la modo kondiĉa -us; la modo ordona -u; la modo sendifina -i.

Participoj (kun senco adjektiva aŭ adverba): aktiva estanta -ant; aktiva estinta -int; aktiva estonta -ont; pasiva estanta -at; pasiva estinta -it; pasiva estonta -ot.

Ĉiu formoj de la pasivo estas formata per helpo de responda formo de la verbo esti kaj participo pasiva de la bezonata verbo; la prepozicio ĉe la pasivo estas de.

7) La adverboj finiĝas per e; gradoj de komparado kiel ĉe la adjektivoj.

8) Ĉiu prepozicioj per si mem postulas la nominativon.

9) Ĉiu vorto estas legata, kiel ĝi estas skribita.

10) La akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo.

11) Vortoj kunmetita estas formata per simpla kunigo de la vortoj (la ĉefa vorto staras en la fino); la gramatika finiĝoj estas rigardata ankaŭ kiel memstara vortoj.

12) Ĉe alia nea vorto la vorto ne estas forlasata.

13) Por montrar direkton, la vortoj ricevas la finiĝon de la akuzativo, n.

14) Ĉiu prepozicio havas difinita kaj konstanta

signifon; sed se ni devas uzi ian prepozicion kaj la rekta senco ne montras al ni, kian nome prepozicio ni devas preni, tiam ni uzas la prepozicion je, kiu memstara signifon ne havas. Anstataŭ la prepozicio je oni povas

ankaŭ uzi la akuzativon sen prepozicio.

15) La tiel nomata vortoj fremda, t. e. tiuj kiu la

plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzata en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo, ricevante nur la ortografion de tiu ĉi lingvo; sed ĉe diversa vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamenta kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.

16) La fina vokalo de la substantivo kaj de la artikolo povas esti forlasata kaj anstataŭata de apostrofo.

2. Gramatiko minimalisma de ProEo

Zamenhof

La adjektivo finiĝas per a. Kazoj kaj nombroj kiel ĉe la substantivo.

ProEo

Kiam adjektivo aŭ alia vorto funkcias kiel Kivorto, ĝi ne fleksias laŭ nombro aŭ akuzativo. La sama gramatika informo estas markata nur unufoje laŭ la principo de Unumarkado. La marko ordinare aperas ĉe la Kapvorto.

La sama vorto povas en alia okazo mem funkcii kiel Kapvorto. Tiam ĝi portas la gramatikajn markojn de tiu funkcio.

Zamenhof

Multimarkado de nombro kaj akuzativo:Tio ne estas aparte formulita en la mallonga listo de Zamenhof, sed ĝi sekvas el liaj reguloj: adjektivoj kaj akordantaj pronomoj kongruas kiel substantivoj laŭ nombro kaj akuzativo, per -j por montri pluralon kaj -n por montri rektan objekton.

ProEo

Unumarkado: Ene de unu lingva unuo la sama gramatika informo estas markata nur unufoje. En nominala grupo la marko ordinare aperas ĉe la Kapvorto. Pro emfazo ĝi povas translokiĝi al Kivorto, sed ĝi ne estas ripetata.

Zamenhof

Pronomoj persona: mi, vi, li, ŝi, ĝi (pri objekto aŭ besto), si, ni, vi, ili, oni.

ProEo

Aldone al ĉi tiuj: tu (singulara dua persono), vi (nur plurala dua persono), i (seksneŭtrala tria persono), vo (pronomo por ne-binara persono), ĥo (por kvazaŭpersono; kun ĥi kaj ĥu por ina aŭ vira prezento).

Zamenhof

La sufikso «-in-» signifas la virinan sekson; sekve, sciante «frato», ni jam mem povas formi «fratino», «patro» – «patrino». Sekve superflua estas la vortoj «avino», «filino», «fianĉino», «knabino», «kokino», «bovino» k.t.p.

ProEo

Aldone al ĉi tiu (por seksa ekvilibro kaj laŭvola derivado): -iv- (virina), -uv- (vira) kaj -ov- (neŭtra).

Ekzemple, de «edzo» oni povas formi: edzivo (edzino, edziĝinta virino), edzuvo (edzo, edziĝinta viro), edzovo (edzginta persono).

La sufiksoj nature formas ankaŭ la substantivojn: ivo (ino, virino), uvo (viro), ovo (ne-binara persono),

kaj la adjektivojn: iva (ina), uva (vira), ova (seksneŭtra).

Kiam ekzistanta radiko estas forte ligita al unu sekso, oni povas ankaŭ enkonduki nova radikojn por krei pli simetria vortfamiliojn (ekz. matro, sestro, doĉo). Tiaj novaj radikoj ne apartenas al la baza sistemo de ProEo, sed montras eblan direkton por pli simetriaj vortfamilioj.

ProEo

Rilatilo: Vortoj kiel kiu, kio, kie, kiam, kiel kaj kial povas funkcii kiel Relativoj aŭ kiel Rilatiloj. Kiel Rilatilo la vorto ligas rilatan frazon al io jam montrita sen mem reprezenti ĝin kiel apartan frazeron. Tiam aparta akuzativa marko kaj komo ofte ne estas necesaj.

Ekster ĉi tiu simpligoj kaj aldonoj, ProEo sekvas la strukturon de klasika Esperanto kaj celas konservi plenan reciprokan kompreneblecon. — ProEo estas por Esperanto!

———

Tiel finiĝas la unua libro; nun sekvas la dua, kie la perspektivo estas pli fenomenologia, kaj kie Simpligo kaj Simetrio renkontas Kompligon, kun la espero, ke la rekompenco estos pli da Klarigo, Riĉigo kaj eble Beleco.

— Sed ne de mi dependas decidi tion, sed de la leganto kaj ia ekzameno de la Observado-verkaro prezentita en la libro.

__________________